Για δεύτερη χρονιά φέτος , επιλέχτηκε , διδάχτηκε συγκριτικά , στην ώρα της Νεοελληνικής διδασκαλίας , μαζί με τα ποιήματα : “ Στην εκκλησία ¨του Κ.Π.Καβάφη , “ Τ’ άσπρο ξωκλήσι “ του Γιάννη Ρίτσου , και το “ Προσκύνημα στην Αρσαλή “ , της ταπεινότητάς μας , από σχολείο της Ελληνικής Περιφέρειας , εν προκειμένω του Γυμνασίου Λίμνης Ευβοίας .
Θεωρούμε υψίστη την τιμή που έγινε σε εμάς προσωπικά αλλά και το χωριό μας , και φυσικά ευχαριστούμε τος ομάδες εργασίας των Σχολείων , για την όμορφη και ουσιαστική δουλειά που έκαναν , μακάρι τέτοιες προσπάθειες να γίνονταν , και σε άλλα Ελληνικά σχολεία , κυρίως της Επαρχίας .
Καβάφης, Στην εκκλησία
Στὴν ἐκκλησία
–
Τὴν ἐκκλησίαν ἀγαπῶ, τὰ ἑξαπτέρυγά της
τὰ ἀσήμια τῶν σκευῶν, τὰ κηροπήγια της,
τὰ φῶτα, τὶς εἰκόνες της, τὸν ἄμβωνά της.
Ἐκεῖ σὰν μπῶ, μὲς σὲ ἐκκλησία τῶν Γραικῶν,
μὲ τῶν θυμιαμάτων της τὶς εὐωδίες,
μὲ τὶς λειτουργικὲς φωνὲς καὶ συμφωνίες,
τὶς μεγαλοπρεπεῖς τῶν ἱερέων παρουσίες
καὶ κάθε των κινήσεως τὸν σοβαρὸ ρυθμό,
λαμπρότατοι μεσ᾿ τῶν ἀμφίων τὸν στολισμό,
ὁ νοῦς μου πηγαίνει σὲ τιμὲς μεγάλες τῆς φυλῆς μας,
στὸν ἔνδοξό μας Βυζαντινισμό.
Κ.Καβάφης
ΡΙΤΣΟΣ : ΛΙΑΝΟΤΡΑΓΟΥΔΑ
13. Τ' άσπρο ξωκλήσι
Τ' άσπρο ξωκλήσι στην πλαγιά κατάγναντα στον ήλιο
πυροβολεί με το μικρό στενό παράθυρό του
Και την καμπάνα του αψηλά στον πλάτανο δεμένη
την εκουρντίζει ολονυχτίς για του Αη Λαού τη σκόλη
Γιάννης Ρίτσος
Κώστας Καψάλης
Προσκύνημα στην Αρσαλή
Στο ταπεινό της Αρσαλής το εκκλησάκι ,
πουν' ριζωμένο στην αητοφωλιά τη Γκιώνας
πηγαίνω πάντα , για ν'ανάψω κεράκι
σαν θα φθινοπωριάσει , κι' έρθει ο χειμώνας.
*
Απ' έξω , η παλιά καμπάνα κρεμασμένη ,
στης γέρικης βελανιδιάς , το ροζιασμένο μπράτσο
πρόχειρα , λες , μ'ένα παλιό σκοινί δεμένη ,
τον κάμπο αγναντεύει , από ψηλά σαν κάστρο .
*
Μοσχοβολάει ολόγυρα τον χώμα το βρεγμένο ,
κι αυτή η άγρια ομορφιά , με συνεπαίρνει ,
καθώς το χώμα της σπηλιάς το νοτισμένο
όλα της γης τ' αρώματα μου φέρνει ..
· *
Μόνος στο μισοσκόταδο , μ' ένα κερί αναμμένο ,
μονάχη συντροφιά μου πάντα , στο σκοτάδι ,
και κάπου στη γωνιά , το λαδοκάντηλο σβησμένο ,
θα 'χει σωθεί , ως φαίνεται από καιρό το λάδι .
· *
Χρυσούς πολυελαίους κι άμφια χρυσά δεν έχει
ούτ' Άγια Τράπεζα , μονάχα ένα τραπέζι μ' ένα τάσι
κι'εκεί στο μισοσκόταδο , καθώς τριγύρω βρέχει ,
νιώθεις πως θα' μπει κι' ο Χριστός να ξαποστάσει ….
Κ.Καψάλης
Αθήνα 15 -2- 2013
Διαθεματική διδασκαλία στο μάθημα των Κειμένων της Νέας Ελληνικής Λογοτεχνίας Β΄ Γυμνασίου
Από την ενότητα «Θρησκευτική ζωή» επελέγησαν τα ποιήματα : « Στην εκκλησία » του Κ.Π. Καβάφη, « Τ’ άσπρο ξωκλήσι » του Γ. Ρίτσου και διδάχτηκαν συγκριτικά με το ανέκδοτο – ακόμη – ποίημα του Κ. Καψάλη « Προσκύνημα στην Αρσαλή ».
Τα τρία ποιήματα εξετάστηκαν από άποψη περιεχομένου και μορφής.
Αρχικά, οι μαθητές αναζήτησαν στοιχεία από την ελληνική θρησκευτική παράδοση που προβάλλει κάθε ποιητής.
Ο Καβάφης περιγράφει ένα ναό ο οποίος αντιπροσωπεύει το μεγαλείο και τον υλικό και πνευματικό πλούτο της Ορθοδοξίας που συνδέεται στενά με τη μεγαλοπρέπεια της πλούσιας τότε Ορθόδοξης Βυζαντινής Αυτοκρατορίας. Επισημάνθηκε ότι ο Καβάφης τονίζει τη μεγαλοπρέπεια των ιερέων («λαμπρότατοι μες των αμφίων τον στολισμό»). Επίσης φαίνεται η επιβλητικότητα και η επισημότητα των θρησκευτικών τελετών («τ’ ασήμια των σκευών, τα κηροπήγιά της»).
Όσον αφορά στα εκφραστικά μέσα υπάρχουν εικόνες οσφρητικές, («θυμιαμάτων ευωδίες»), ακουστικές («λειτουργικές φωνές και συμφωνίες»), σύνθετες εικόνες οπτικές και κινητικές («τες μεγαλοπρεπείς των ιερέων παρουσίες και κάθε των κινήσεως τον σοβαρό ρυθμό – λαμπρότατοι μες στων αμφίων τον στολισμό»).
Επιπλέον ο Καβάφης περιγράφει το εσωτερικό του ναού με αναφορική λειτουργία της γλώσσας χωρίς ιδιαίτερα εκφραστικά μέσα και σχήματα λόγου. Οι γλωσσικές ιδιοτυπίες που εντοπίζονται στο ποίημα («τες», «πηαίνει») είναι χαρακτηριστικά δείγματα της καβαφικής γραφής (πεζολογική). Ο στίχος είναι ελεύθερος χωρίς ομοιοκαταληξίες.
Ο Ρίτσος με το λιανοτράγουδο δίνει τη γραφική εικόνα από ένα λευκό ξωκλήσι και τονίζει τον άρρηκτο δεσμό του θρησκευτικού τοπίου με τον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό. Ο ποιητής επικεντρώνεται στο λιτό ξωκλήσι και στη γραφικότητα του ελληνικού τοπίου συνδέοντας τα στοιχεία αυτά με την πολιτισμική παράδοση (λαϊκό πανηγύρι). Δεν περιγράφει εσωτερικά το ξωκλήσι, αλλά προβάλλει τη φωτεινότητά του και την ετοιμασία του για το πανηγύρι.
Το ποίημα το χαρακτηρίζει η αφαιρετικότητα, καθώς δίνονται σε αδρές γραμμές τα εξωτερικά χαρακτηριστικά του. Επίσης υπάρχει υπαινικτικότητα, επειδή η ανθρώπινη παρουσία δίνεται έμμεσα.
Η γλώσσα του ποιήματος είναι απλή με δύο χαρακτηριστικές μεταφορές («πυροβολεί», «κουρντίζει»). Η δομή του με τα δύο δίστιχα ακουμπά στο δημοτικό τραγούδι , καθώς ο ποιητής χρησιμοποιεί ανομοιοκατάληκτο ιαμβικό 15σύλλαβο που χωρίζεται σε δύο ημιστίχια. Υπάρχουν εικόνες οπτικές («τ’άσπρο ξωκλήσι», «στενό παράθυρο») και ακουστικές («πυροβολεί», «κουρντίζει»).
Αρσαλή: Σημαίνει Αγία Ιερουσαλήμ, είναι εξωκλήσι στο Λιδορίκι χτισμένο μέσα σε σπηλιά, όπου λέγεται ότι στην εποχή της διαμάχης ανάμεσα στους εικονολάτρες και εικονομάχους βρέθηκε η εικόνα της Παναγίας. Το εκκλησάκι γιορτάζει την Παρασκευή Του Πάσχα, της Ζωοδόχου Πηγής.
Ο Καψάλης περιγράφει ένα απόκρημνο εκκλησάκι ξεκινώντας με εικόνες του εξωτερικού χώρου και στη συνέχει προχωρά στο εσωτερικό της εκκλησίας. Τονίζεται η δυσκολία προσέγγισης της εκκλησίας («αητοφωλιά»), καθώς και η επιλογή του ποιητή για προσκύνημα το φθινόπωρο και το χειμώνα που έχει μικρότερη επισκεψιμότητα.
Αναπόσπαστο κομμάτι του εξωτερικού περίγυρου είναι η οπτική εικόνα της καμπάνας κρεμασμένης στη βελανιδιά που με το σχήμα λόγου της προσωποποίησης («τη ρεματιά αγναντεύει») επιτελεί το ρόλο του βιγλάτορα από τη βουνοκορφή. Το μαγευτικό τοπίο συμπληρώνει η οσφρητική εικόνα του νοτισμένου χώματος («μοσχοβολάει ολόγυρα»).
Από τον εξωτερικό χώρο περνά στο εσωτερικό της εκκλησίας που είναι φτωχικό και λιτό. Το σβησμένο λαδοκάντηλο και το σκοτάδι που κυριαρχεί υπαινίσσονται την απουσία προσκυνητών για αρκετό καιρό. Στην ατμόσφαιρα επικρατεί γαλήνη και ηρεμία που φέρνει τον επισκέπτη πιο κοντά στο Χριστό. Η κατανυκτική ατμόσφαιρα τονίζεται ιδιαίτερα στο στίχο «νιώθεις πως θα ’ μπει κι ο Χριστός να ξαποστάσει» καθώς η έλλειψη πολυτέλειας συμβάλλει στην ουσιαστική επικοινωνία με το Χριστό.
Η περιρρέουσα ατμόσφαιρα χαρακτηριζόμενη από κατάνυξη και δέος λειτουργεί ως γέφυρα των ανθρώπων με το Χριστό. Τα λιτά εκκλησιαστικά σκεύη και η απλότητα του χώρου υποβάλλουν την ουσιαστική επαφή των πιστών με το νόημα της χριστιανοσύνης, καθώς ο άνθρωπος χρειάζεται πίστη για να επικοινωνήσει με το θείο κι όχι υλικά αγαθά.
Το ποίημα αποτελείται από πέντε (5) τετράστιχες στροφές με πλεχτή ομοιοκαταληξία. Η γλώσσα είναι απλή δημοτική. Χρησιμοποιεί δραματικό ενεστώτα που προσδίδει ζωντάνια και θεατρικότητα.
Ομοιότητες και διαφορές των τριών ποιημάτων
Αρχικά ο Καβάφης δε δίνει καμία εξωτερική περιγραφή, αλλά απευθείας περνά στον εσωτερικό χώρο ενός μεγαλοπρεπούς ναού. Αντιθέτως, ο Ρίτσος δεν περιγράφει εσωτερικά το ξωκλήσι και τέλος ο Καψάλης ξεκινά από το χώρο γύρω από το ερημοκλήσι και περνά στο εσωτερικό τονίζοντας τη λιτότητα και ιερότητά του.
Επιπρόσθετα, σε αντίθεση με τους άλλους δύο ποιητές, ο Καβάφης παρουσιάζει ένα λαμπρό ναό που επιβάλλεται με την πολυτέλεια των σκευών και επισημότητα των ιερέων. Ο Ρίτσος και ο Καψάλης εστιάζουν στη λαϊκή θρησκευτικότητα που κύρια χαρακτηριστικά της είναι η παντελής έλλειψη χλιδής. Τα δύο ξωκλήσια είναι αρμονικά ενταγμένα στο φυσικό περιβάλλον και προκαλούν το πρωτογενές θρησκευτικό συναίσθημα του λαού μας.
Ο Καβάφης προσεγγίζει τον ένδοξο βυζαντινισμό νιώθοντας περήφανος για ό,τι επιβιώνει μέχρι σήμερα στο τυπικό της χριστιανικής τελετουργίας. Σε αντίθεση Ο Ρίτσος και ο Καψάλης συσχετίζουν τη θρησκευτική παράδοση με τη γραφικότητα του ελληνικού τοπίου και τον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό.
Τη διδασκαλία οργάνωσαν οι φιλόλογοι: Γιώτα Αντιγόνη, Ρουκά Νίκη.
Συμμετείχαν οι μαθητές του Β’1 Γυμνασίου Λίμνης:
- Αγγελάκη Αλίνα
- Αλεξίου Ευθύμιος
- Αχματιώτης Διομήδης
- Αχματιώτης Παναγιώτης
- Βασιλείου Ευάγγελος
- Γερογιάννης Ζήσης
- Γεωργατζής Κωνσταντίνος
- Γεωργίου Δημήτριος
- Γιακκουμάκης Εμμανουήλ
- Ζημίμου Ελένη
- Κάβουρα Αλεξάνδρα
- Καταραχιάς Αθανάσιος
- Κούβαρης Νικόλαος
- Κουκουρίκος Αλέξανδρος
- Κρεμμύδα Παναγιώτα
- Ματσούκας Ανάργυρος
- Μητσάνη Αναστασία
- Μπρίσκου Μαρίνα
- Νάνος Χρήστος
- Πανταζής Λεωνίδας
- Σπηλιώτης Ευάγγελος
- Στάμου Ανδρέας
- Σταυριανάκος Σταυριανός
- Σταυρού Σταύρος
- Σταύρου Φώτω
- Στεργίου Σωτήριος
- Τερνιώτη Ελένη
- Φονιαδάκης Νικόλαος
- Φραγκογιαννάκης Δημήτριος
- Χαλαστή Μαρία
- Χατζή Ελένη
- Χατζηκωνσταντίνου Ελένη
- Χατζής Γεώργιος
