ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΙΔΟΡΙΚΙΟΥ

O ΣΚΑΛΤΣΟΔΗΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΟΥ ΛΙΔΩΡΙΚΙΟΥ ΣΤΙΣ 28 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014

Ολόκληρη  η  ομιλία  του  Διευθυντού του  Γυμνασίου  Λιδωρκίου κ. Ιωαν.Κουλού , με το χρονικό  της  απελευθέρωσης του  Λιδωρικίου , στην  σημερινή   ( 24 – 3- 2014 ) επετειακή -  τιμητική  εκδήλωση  για  τον  απελευθερωτή  Δήμο  Σκαλτσά – Σκαλτσοδήμο

Οι  φωτογραφίες  μας  είναι  απ’ τη  σημερινή  εκδήλωση .

Σ’ αυτά τα περήφανα βουνά της Γκιώνας και των Βαρδουσίων που μας περιβάλλουν, γεννήθηκε, ανδρώθηκε και έδρασε ο απελευθερωτής της πόλης μας, του Λιδωρικίου, ο Δήμος Σκαλτσάς ή Σκαλτσοδήμος.

Εγώ ραγιάς δε γένομαι Τούρκους δεν προσκυνάω,

Δεν προσκυνάω τους άρχοντες τους κοτσαμπασήδες

Μον’ καρτερώ την άνοιξη να ’ρθούν τα χελιδόνια.

Οι στίχοι αυτοί του κλέφτικου τραγουδιού αποδίδουν εύστοχα την καρδιά και την ψυχή του πρωτοκλέφτη και αρματολού της Δωρίδας του Σκαλτσοδήμου, αλλά και τους πόθους και τα οράματα των σκλαβωμένων Ελλήνων για λευτεριά, κοινωνική δικαιοσύνη και εθνική αποκατάσταση. Και η άνοιξη αυτή φτάνει στις 28 Μαρτίου 1821 όταν ο Σκαλτσοδήμος μαζί με τα παλικάρια του απελευθερώνει το Λιδωρίκι από τους Τούρκους.

Είναι η πρώτη ηρωική πράξη της επανάστασης του ’21 στον τόπο μας. Την ημέρα αυτή γιορτάζουμε σήμερα και συγχρόνως τιμούμε τη μνήμη του ήρωά μας και απελευθερωτή της πόλης μας, του Σκαλτσοδήμου καθώς και των παλικαριών του που αγωνίστηκαν μαζί του.

Οι πληροφορίες για τη ζωή του Σκαλτσοδήμου προέρχονται αποκλειστικά από τη ζωντανή ακόμα αρτοτινή παράδοση όπως καταγράφηκαν από τους ιστορικούς και συγγραφείς Τάκη Λάππα, Δημόπουλο και Λουκόπουλο.

Η πρώτη περίοδος της ζωής του Σκαλτσοδήμου, αφορά το διάστημα από τη γέννησή του μέχρι το 1821 και η δεύτερη από το 1821 μέχρι το 1826 που έφυγε από τη ζωή για να παραμείνει αθάνατος στη μνήμη μας αλλά και στις σελίδες της ιστορίας μας.

Ο Δήμος Σκαλτσάς ή Σκαλτσοδήμος γεννήθηκε στην Αρτοτίνα το 1760 ή το 1765, το επώνυμο του πατέρα του ήταν Κουτσογιάννης. Η οικογένεια Κουτσογιάννη ήταν μια φτωχή και ασήμαντη οικογένεια της Αρτοτίνας.

Ο Δήμος Κουτσογιάννης πήρε το επώνυμο Καλτσάς ή Σκαλτσάς, Καλτσοδήμος ή Σκαλτσοδήμος και μ’ αυτό έμεινε στην ιστορία. Η πιο πιθανή εκδοχή είναι ότι ονομάστηκε έτσι ο Δήμος από το επάγγελμα του πατέρα του, καλτσάς: αυτός που φτιάχνει κάλτσες που φορούσαν οι Έλληνες φουστανελάδες.

Ο ίδιος υπέγραφε τα έγγραφά του ως Δήμος Σκαλτζάς.

Από τη νεαρή ηλικία του, ο ανυπότακτος και σκληροτράχηλος Σκαλτσοδήμος βγήκε κλέφτης και μπήκε στο σώμα των ομάδων κλεφτών και ύστερα αρματολών της Υπάτης Κοντογιανναίων, ακολουθώντας το παράδειγμα του «Βασίλη», κατά το ομώνυμο δημοτικό μας τραγούδι:

Βασίλη κάτσε φρόνιμα να γένεις νοικοκύρης,

για ν’ αποχτήσεις πρόβατα, ζευγάρια και γελάδια,

χωριά κι αμπελοχώραφα κοπέλια να δουλεύουν.

Μάνα μου εγώ δεν κάθομαι να γίνω νοικοκύρης,

να κάμω αμπελοχώραφα κοπέλια να δουλεύουν,

Και να ‘μαι σκλάβος των Τουρκών, κοπέλι στους γερόντους.

Αργότερα βρίσκουμε τον Σκαλτσοδήμο πρωτοπαλίκαρο του κλέφτη Τσαμ Καλόγηρου στο σώμα του οποίου ήταν ο Γούλας και ο Διάκος.

Πρώτος στόχος και επιδίωξη του Σκαλτσοδήμου μερικά χρόνια μετά τη ανάδειξή του στην αρχηγία του κλέφτικου σώματος και αφού είχε αποκτήσει μεγάλη δύναμη, ήταν να πάρει το αρματολίκι του Λιδωρικίου.

Φαίνεται όμως ότι στο σκοπό του αυτό συνάντησε την αντίδραση των κοτζαμπάσηδων της περιοχής.

Τότε ο Σκαλτσοδήμος για να αποσπάσει εκβιαστικά το αρματολίκι και χωρίς να υποταχθεί στον εκπρόσωπο της εξουσίας του Αλή-πασά, διοικητή του Λιδωρικίου του Αλβανό Φερχάτ Μπέη, μεταχειρίστηκε άλλα μέσα: απήγαγε από την εξοχική θέση Μπαΐρια την κόρη του προύχοντα κοτζαμπάση της Κωστάρτσας Αναγνώστη Μπάμπαλη, τη Κρουστάλλω, την οποία πήραν οι κλέφτες όμηρο για δύο βδομάδες στης Καρυάς τον Έλατο, τοποθεσία γνωστή μέχρι σήμερα ως «Σκαλτσοδήμου Έλατο».

Το περιστατικό αυτό της απαγωγής της Μπαμπαλοπούλας αναφέρεται και το γνωστό δημοτικό τραγούδι, όπως το διέσωσε η παράδοση στην Αρτοτίνα:

Μες στης Καρυάς τον έλατο κάθεται Σκαλτσοδήμος

Με την Κρουστάλλω στο πλευρό, με τη Μπαμπαλοπούλα

Ο Διάκος απ’ τη μια μεριά κι ο Γούλας απ’ την άλλη.

- Κέρνα Κρουστάλλω, κέρνα μας, κέρνα όσο να φέξει,

Εμένα κέρνα δυο φορές το Διάκο κέρνα πέντε

Όσο να σκάσει ο Αυγερινός να πάει η Πούλια γιόμα

Κι όσο να ‘ρθεί ο πατέρας σου την ξαγορά να φέρει.

Να φέρει τ’ άσπρα στην ποδιά και τα φλουριά στην τσέπη.

Χίλια φλουριά την ξαγορά κι οχτώ χιλιάδες γρόσια,

Να πάει και στο Βελή πασά να πάει και στο Βεζύρη

Για να μας στείλει μπουγιουρντί να γένω καπετάνιος

Να περπατήσω αρματολός να περπατήσω κλέφτης.

Κι ο Διάκος την αγνάντευε κι αυτή κρυφά του λέει:

- Τι με τηράς σταυραδελφέ, και τι με καμαρώνεις;

Πιάσε και φτιάσε μια γραφή και στείλ’ την τ’ Αναγνώστη.

Φωτιά να κάψει τα’ άσπρα του, φωτιά και τα φλουριά του!

Εμένα το ‘χει η μοίρα μου, το ‘χει το ριζικό μου,

Ολημερίς να περπατώ αντάμα με τους κλέφτες,

Να γένω στρώμα του Σκαλτσά, προσκέφαλο του Διάκου…

Η γνησιότητα της αρτοτινής παράδοσης όπως βγαίνει μέσα απ’ το τραγούδι αυτό, αποδίδει πιστά τόσο τους σκοπούς των κλεφτών, όσο και τη διαμαρτυρία της Μπαμπαλοπούλας για τη δραματικής της περιπέτεια.

Το αποτέλεσμα της επιχείρησης αυτής, ήταν για τους κλέφτες θετικό, αφού το αρματολίκι του Λιδωρικίου δόθηκε στον Σκαλτσοδήμο και συγχρόνως απελευθερώθηκε και η Κρουστάλλω.

Γενικότερα το επεισόδιο της απαγωγής της Μπαμπαλοπούλας εντάσσεται στα πλαίσια των βίαιων αντιπαραθέσεων και των συγκρούσεων ανάμεσα στους κλεφταρματολούς και τους προεστούς γύρω από τη νομή της παραχωρούμενης ή κατακτώμενης από τους Τούρκους εξουσίας.

Αυτού του είδους οι συγκρούσεις είναι γενικό φαινόμενο σε ολόκληρο τον ελληνικό χώρο, πριν και κατά τη διάρκεια της επανάστασης του ’21 και είναι η έκφραση της πάλης που άρχισε στην υπόδουλη Ελλάδα για κοινωνικές ανακατατάξεις.

Στα 1820 ξεσπάει η ρήξη του Αλή-πασά με το Σουλτάνο. Περνώντας τότε από τη Δωρίδα ο αιμοβόρος Μπαμπά-πασάς του Χουρσίτ καταδιώκοντας τους αληπασαδικούς, κάλεσε και το Σκαλτσοδήμο να παρουσιαστεί. Ο Σκαλτσοδήμος όμως απέφυγε να πάει και να δηλώσει υποταγή.

Μετά από λίγο έχουμε την έκρηξη της επανάστασης του 1821. από εδώ και πέρα η προσωπικότητα του Σκαλτσοδήμου βγαίνει από την περιοχή του θρύλου και της παράδοσης και καταγράφεται στην επίσημη ιστορία με τους αγώνες του για την απελευθέρωση της πατρίδας και αναδεικνύεται σε μια από τις πρώτες ηγετικές μορφές του αγώνα στη Ρούμελη.

Τις παραμονές της επανάστασης στο Μωριά και ύστερα από μυστική σύσκεψη με τους προκρίτους του Λιδωρικίου και της επαρχίας, που έγινε στις 23 Μαρτίου 1821 στο εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής των κτημάτων Λιδωρίκη, αποφασίστηκε η κήρυξη της επανάστασης στην επαρχία Λιδωρικίου.

Στις 28 Μαρτίου 1821, ο Σκαλτσοδήμος, αφού μοίρασε την ομάδα των 60 διαλεχτών παλικαριών που είχε τότε στα δύο, ο ίδιος χτύπησε τους Τούρκους του Λιδωρικίου και ταυτοχρόνως έστειλε το πρωτοπαλίκαρό του Θόδωρο Χαλβατζή να χτυπήσει τους Τούρκους του Μαλανδρίνου.

Οι Τούρκοι του Λιδωρικίου οχυρωμένοι στα πιο γερά σπίτια αρνήθηκαν να παραδοθούν. Ύστερα όμως από σύντομη μάχη, ύψωσαν λευκή σημαία και ο επικεφαλής τους Γιουσούφ Εφέντης πήγε στην τοποθεσία «Τραγουδάκη» του Λιδωρικίου, όπου είχε ο Σκαλτσοδήμος το «στρατηγείο» του και συμφώνησε την άνευ όρων παράδοση των Τούρκων, στο ελεύθερο πια Λιδωρίκι.

Στο μέτωπο του Μαλανδρίνου οι Τούρκοι αμύνθηκαν με περισσότερο πείσμα επί δύο ημέρες. Τελικά όμως κι αυτοί παραδόθηκαν.

Ο Σκαλτσοδήμος στη συνέχεια, κήρυξε εκστράτευση και συγκέντρωσε εκατοντάδες αγωνιστές και δημιούργησε μόνιμο στρατόπεδο, άριστα οργανωμένο, στη στρατηγική θέση «Μακρυκάμπι», ανάμεσα στα χωριά Καστριώτισσα, Μαυρολιθάρι, Μουσουνίτσα και Ανατολή (Πέρα Χουμίριανη). Το στρατόπεδο αυτό διατηρήθηκε σε όλη τη διάρκεια του αγώνα.

Από κει συμμετείχε σε όλες τις μάχες εναντίον των Τούρκων που έγιναν στην περιοχή, στη Γραβιά, στα Βασιλικά, στην Άμπλιανη, δίνοντας την τελευταία μάχη στη Γρανίτσα.

Αυτή είναι με λίγα λόγια η ιστορία του ήρωά μας Σκαλτσοδήμου, ο οποίος με τους αγώνες του και τις θυσίες του ίδιου και των παλικαριών του χάρισε στην πόλη μας, το Λιδωρίκι, την πολυπόθητη λευτεριά στις 28 Μαρτίου 1821.

Τιμή και δόξα στον ήρωα, πρωτοκλέφτη, αρματολό και στρατηγό της Δωρίδας, Σκαλτσοδήμο και τα παλικάρια του.

  Καλό  σας  βράδυ και  καλή  αυριανή

ΧΡΟΝΙΑ   ΠΟΛΛΑ

ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΛΙΔΟΡΙΚΙΟΥ

O ΣΚΑΛΤΣΟΔΗΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΟΥ ΛΙΔΩΡΙΚΙΟΥ ΣΤΙΣ 28 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014

Ολόκληρη  η  ομιλία  του  Διευθυντού του  Γυμνασίου  Λιδωρκίου κ. Ιωαν.Κουλού , με το χρονικό  της  απελευθέρωσης του  Λιδωρικίου , στην  σημερινή   ( 24 – 3- 2014 ) επετειακή -  τιμητική  εκδήλωση  για  τον  απελευθερωτή  Δήμο  Σκαλτσά – Σκαλτσοδήμο

Οι  φωτογραφίες  μας  είναι  απ’ τη  σημερινή  εκδήλωση .

Σ’ αυτά τα περήφανα βουνά της Γκιώνας και των Βαρδουσίων που μας περιβάλλουν, γεννήθηκε, ανδρώθηκε και έδρασε ο απελευθερωτής της πόλης μας, του Λιδωρικίου, ο Δήμος Σκαλτσάς ή Σκαλτσοδήμος.

Εγώ ραγιάς δε γένομαι Τούρκους δεν προσκυνάω,

Δεν προσκυνάω τους άρχοντες τους κοτσαμπασήδες

Μον’ καρτερώ την άνοιξη να ’ρθούν τα χελιδόνια.

Οι στίχοι αυτοί του κλέφτικου τραγουδιού αποδίδουν εύστοχα την καρδιά και την ψυχή του πρωτοκλέφτη και αρματολού της Δωρίδας του Σκαλτσοδήμου, αλλά και τους πόθους και τα οράματα των σκλαβωμένων Ελλήνων για λευτεριά, κοινωνική δικαιοσύνη και εθνική αποκατάσταση. Και η άνοιξη αυτή φτάνει στις 28 Μαρτίου 1821 όταν ο Σκαλτσοδήμος μαζί με τα παλικάρια του απελευθερώνει το Λιδωρίκι από τους Τούρκους.

Είναι η πρώτη ηρωική πράξη της επανάστασης του ’21 στον τόπο μας. Την ημέρα αυτή γιορτάζουμε σήμερα και συγχρόνως τιμούμε τη μνήμη του ήρωά μας και απελευθερωτή της πόλης μας, του Σκαλτσοδήμου καθώς και των παλικαριών του που αγωνίστηκαν μαζί του.

Οι πληροφορίες για τη ζωή του Σκαλτσοδήμου προέρχονται αποκλειστικά από τη ζωντανή ακόμα αρτοτινή παράδοση όπως καταγράφηκαν από τους ιστορικούς και συγγραφείς Τάκη Λάππα, Δημόπουλο και Λουκόπουλο.

Η πρώτη περίοδος της ζωής του Σκαλτσοδήμου, αφορά το διάστημα από τη γέννησή του μέχρι το 1821 και η δεύτερη από το 1821 μέχρι το 1826 που έφυγε από τη ζωή για να παραμείνει αθάνατος στη μνήμη μας αλλά και στις σελίδες της ιστορίας μας.

Ο Δήμος Σκαλτσάς ή Σκαλτσοδήμος γεννήθηκε στην Αρτοτίνα το 1760 ή το 1765, το επώνυμο του πατέρα του ήταν Κουτσογιάννης. Η οικογένεια Κουτσογιάννη ήταν μια φτωχή και ασήμαντη οικογένεια της Αρτοτίνας.

Ο Δήμος Κουτσογιάννης πήρε το επώνυμο Καλτσάς ή Σκαλτσάς, Καλτσοδήμος ή Σκαλτσοδήμος και μ’ αυτό έμεινε στην ιστορία. Η πιο πιθανή εκδοχή είναι ότι ονομάστηκε έτσι ο Δήμος από το επάγγελμα του πατέρα του, καλτσάς: αυτός που φτιάχνει κάλτσες που φορούσαν οι Έλληνες φουστανελάδες.

Ο ίδιος υπέγραφε τα έγγραφά του ως Δήμος Σκαλτζάς.

Από τη νεαρή ηλικία του, ο ανυπότακτος και σκληροτράχηλος Σκαλτσοδήμος βγήκε κλέφτης και μπήκε στο σώμα των ομάδων κλεφτών και ύστερα αρματολών της Υπάτης Κοντογιανναίων, ακολουθώντας το παράδειγμα του «Βασίλη», κατά το ομώνυμο δημοτικό μας τραγούδι:

Βασίλη κάτσε φρόνιμα να γένεις νοικοκύρης,

για ν’ αποχτήσεις πρόβατα, ζευγάρια και γελάδια,

χωριά κι αμπελοχώραφα κοπέλια να δουλεύουν.

Μάνα μου εγώ δεν κάθομαι να γίνω νοικοκύρης,

να κάμω αμπελοχώραφα κοπέλια να δουλεύουν,

Και να ‘μαι σκλάβος των Τουρκών, κοπέλι στους γερόντους.

Αργότερα βρίσκουμε τον Σκαλτσοδήμο πρωτοπαλίκαρο του κλέφτη Τσαμ Καλόγηρου στο σώμα του οποίου ήταν ο Γούλας και ο Διάκος.

Πρώτος στόχος και επιδίωξη του Σκαλτσοδήμου μερικά χρόνια μετά τη ανάδειξή του στην αρχηγία του κλέφτικου σώματος και αφού είχε αποκτήσει μεγάλη δύναμη, ήταν να πάρει το αρματολίκι του Λιδωρικίου.

Φαίνεται όμως ότι στο σκοπό του αυτό συνάντησε την αντίδραση των κοτζαμπάσηδων της περιοχής.

Τότε ο Σκαλτσοδήμος για να αποσπάσει εκβιαστικά το αρματολίκι και χωρίς να υποταχθεί στον εκπρόσωπο της εξουσίας του Αλή-πασά, διοικητή του Λιδωρικίου του Αλβανό Φερχάτ Μπέη, μεταχειρίστηκε άλλα μέσα: απήγαγε από την εξοχική θέση Μπαΐρια την κόρη του προύχοντα κοτζαμπάση της Κωστάρτσας Αναγνώστη Μπάμπαλη, τη Κρουστάλλω, την οποία πήραν οι κλέφτες όμηρο για δύο βδομάδες στης Καρυάς τον Έλατο, τοποθεσία γνωστή μέχρι σήμερα ως «Σκαλτσοδήμου Έλατο».

Το περιστατικό αυτό της απαγωγής της Μπαμπαλοπούλας αναφέρεται και το γνωστό δημοτικό τραγούδι, όπως το διέσωσε η παράδοση στην Αρτοτίνα:

Μες στης Καρυάς τον έλατο κάθεται Σκαλτσοδήμος

Με την Κρουστάλλω στο πλευρό, με τη Μπαμπαλοπούλα

Ο Διάκος απ’ τη μια μεριά κι ο Γούλας απ’ την άλλη.

- Κέρνα Κρουστάλλω, κέρνα μας, κέρνα όσο να φέξει,

Εμένα κέρνα δυο φορές το Διάκο κέρνα πέντε

Όσο να σκάσει ο Αυγερινός να πάει η Πούλια γιόμα

Κι όσο να ‘ρθεί ο πατέρας σου την ξαγορά να φέρει.

Να φέρει τ’ άσπρα στην ποδιά και τα φλουριά στην τσέπη.

Χίλια φλουριά την ξαγορά κι οχτώ χιλιάδες γρόσια,

Να πάει και στο Βελή πασά να πάει και στο Βεζύρη

Για να μας στείλει μπουγιουρντί να γένω καπετάνιος

Να περπατήσω αρματολός να περπατήσω κλέφτης.

Κι ο Διάκος την αγνάντευε κι αυτή κρυφά του λέει:

- Τι με τηράς σταυραδελφέ, και τι με καμαρώνεις;

Πιάσε και φτιάσε μια γραφή και στείλ’ την τ’ Αναγνώστη.

Φωτιά να κάψει τα’ άσπρα του, φωτιά και τα φλουριά του!

Εμένα το ‘χει η μοίρα μου, το ‘χει το ριζικό μου,

Ολημερίς να περπατώ αντάμα με τους κλέφτες,

Να γένω στρώμα του Σκαλτσά, προσκέφαλο του Διάκου…

Η γνησιότητα της αρτοτινής παράδοσης όπως βγαίνει μέσα απ’ το τραγούδι αυτό, αποδίδει πιστά τόσο τους σκοπούς των κλεφτών, όσο και τη διαμαρτυρία της Μπαμπαλοπούλας για τη δραματικής της περιπέτεια.

Το αποτέλεσμα της επιχείρησης αυτής, ήταν για τους κλέφτες θετικό, αφού το αρματολίκι του Λιδωρικίου δόθηκε στον Σκαλτσοδήμο και συγχρόνως απελευθερώθηκε και η Κρουστάλλω.

Γενικότερα το επεισόδιο της απαγωγής της Μπαμπαλοπούλας εντάσσεται στα πλαίσια των βίαιων αντιπαραθέσεων και των συγκρούσεων ανάμεσα στους κλεφταρματολούς και τους προεστούς γύρω από τη νομή της παραχωρούμενης ή κατακτώμενης από τους Τούρκους εξουσίας.

Αυτού του είδους οι συγκρούσεις είναι γενικό φαινόμενο σε ολόκληρο τον ελληνικό χώρο, πριν και κατά τη διάρκεια της επανάστασης του ’21 και είναι η έκφραση της πάλης που άρχισε στην υπόδουλη Ελλάδα για κοινωνικές ανακατατάξεις.

Στα 1820 ξεσπάει η ρήξη του Αλή-πασά με το Σουλτάνο. Περνώντας τότε από τη Δωρίδα ο αιμοβόρος Μπαμπά-πασάς του Χουρσίτ καταδιώκοντας τους αληπασαδικούς, κάλεσε και το Σκαλτσοδήμο να παρουσιαστεί. Ο Σκαλτσοδήμος όμως απέφυγε να πάει και να δηλώσει υποταγή.

Μετά από λίγο έχουμε την έκρηξη της επανάστασης του 1821. από εδώ και πέρα η προσωπικότητα του Σκαλτσοδήμου βγαίνει από την περιοχή του θρύλου και της παράδοσης και καταγράφεται στην επίσημη ιστορία με τους αγώνες του για την απελευθέρωση της πατρίδας και αναδεικνύεται σε μια από τις πρώτες ηγετικές μορφές του αγώνα στη Ρούμελη.

Τις παραμονές της επανάστασης στο Μωριά και ύστερα από μυστική σύσκεψη με τους προκρίτους του Λιδωρικίου και της επαρχίας, που έγινε στις 23 Μαρτίου 1821 στο εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής των κτημάτων Λιδωρίκη, αποφασίστηκε η κήρυξη της επανάστασης στην επαρχία Λιδωρικίου.

Στις 28 Μαρτίου 1821, ο Σκαλτσοδήμος, αφού μοίρασε την ομάδα των 60 διαλεχτών παλικαριών που είχε τότε στα δύο, ο ίδιος χτύπησε τους Τούρκους του Λιδωρικίου και ταυτοχρόνως έστειλε το πρωτοπαλίκαρό του Θόδωρο Χαλβατζή να χτυπήσει τους Τούρκους του Μαλανδρίνου.

Οι Τούρκοι του Λιδωρικίου οχυρωμένοι στα πιο γερά σπίτια αρνήθηκαν να παραδοθούν. Ύστερα όμως από σύντομη μάχη, ύψωσαν λευκή σημαία και ο επικεφαλής τους Γιουσούφ Εφέντης πήγε στην τοποθεσία «Τραγουδάκη» του Λιδωρικίου, όπου είχε ο Σκαλτσοδήμος το «στρατηγείο» του και συμφώνησε την άνευ όρων παράδοση των Τούρκων, στο ελεύθερο πια Λιδωρίκι.

Στο μέτωπο του Μαλανδρίνου οι Τούρκοι αμύνθηκαν με περισσότερο πείσμα επί δύο ημέρες. Τελικά όμως κι αυτοί παραδόθηκαν.

Ο Σκαλτσοδήμος στη συνέχεια, κήρυξε εκστράτευση και συγκέντρωσε εκατοντάδες αγωνιστές και δημιούργησε μόνιμο στρατόπεδο, άριστα οργανωμένο, στη στρατηγική θέση «Μακρυκάμπι», ανάμεσα στα χωριά Καστριώτισσα, Μαυρολιθάρι, Μουσουνίτσα και Ανατολή (Πέρα Χουμίριανη). Το στρατόπεδο αυτό διατηρήθηκε σε όλη τη διάρκεια του αγώνα.

Από κει συμμετείχε σε όλες τις μάχες εναντίον των Τούρκων που έγιναν στην περιοχή, στη Γραβιά, στα Βασιλικά, στην Άμπλιανη, δίνοντας την τελευταία μάχη στη Γρανίτσα.

Αυτή είναι με λίγα λόγια η ιστορία του ήρωά μας Σκαλτσοδήμου, ο οποίος με τους αγώνες του και τις θυσίες του ίδιου και των παλικαριών του χάρισε στην πόλη μας, το Λιδωρίκι, την πολυπόθητη λευτεριά στις 28 Μαρτίου 1821.

Τιμή και δόξα στον ήρωα, πρωτοκλέφτη, αρματολό και στρατηγό της Δωρίδας, Σκαλτσοδήμο και τα παλικάρια του.

  Καλό  σας  βράδυ και  καλή  αυριανή

ΧΡΟΝΙΑ   ΠΟΛΛΑ

ΓΙΑ ΝΑ ΜΗ ΞΕΧΝΑΜΕ ΤΙΣ ΕΠΕΤΕΙΟΥΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΛΙΔΟΡΙΚΙΟΥ 28-3-1821 ΑΠ' ΤΙΝ ΣΚΑΛΤΣΟΔΗΜΟ

24.3.14

O ΣΚΑΛΤΣΟΔΗΜΟΣ ΚΑΙ Η ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗ ΤΟΥ ΛΙΔΩΡΙΚΙΟΥ ΕΠΕΤΕΙΟΣ ΣΤΙΣ 28 ΜΑΡΤΙΟΥ 2014

Ολόκληρη  η  ομιλία  του  Διευθυντού του  Γυμνασίου  Λιδωρκίου κ. Ιωαν.Κουλού , με το χρονικό  της  απελευθέρωσης του  Λιδωρικίου , στην  σημερινή   ( 24 – 3- 2014 ) επετειακή -  τιμητική  εκδήλωση  για  τον  απελευθερωτή  Δήμο  Σκαλτσά – Σκαλτσοδήμο

Οι  φωτογραφίες  μας  είναι  απ’ τη  σημερινή  εκδήλωση .

Σ’ αυτά τα περήφανα βουνά της Γκιώνας και των Βαρδουσίων που μας περιβάλλουν, γεννήθηκε, ανδρώθηκε και έδρασε ο απελευθερωτής της πόλης μας, του Λιδωρικίου, ο Δήμος Σκαλτσάς ή Σκαλτσοδήμος.

Εγώ ραγιάς δε γένομαι Τούρκους δεν προσκυνάω,

Δεν προσκυνάω τους άρχοντες τους κοτσαμπασήδες

Μον’ καρτερώ την άνοιξη να ’ρθούν τα χελιδόνια.

Οι στίχοι αυτοί του κλέφτικου τραγουδιού αποδίδουν εύστοχα την καρδιά και την ψυχή του πρωτοκλέφτη και αρματολού της Δωρίδας του Σκαλτσοδήμου, αλλά και τους πόθους και τα οράματα των σκλαβωμένων Ελλήνων για λευτεριά, κοινωνική δικαιοσύνη και εθνική αποκατάσταση. Και η άνοιξη αυτή φτάνει στις 28 Μαρτίου 1821 όταν ο Σκαλτσοδήμος μαζί με τα παλικάρια του απελευθερώνει το Λιδωρίκι από τους Τούρκους.

Είναι η πρώτη ηρωική πράξη της επανάστασης του ’21 στον τόπο μας. Την ημέρα αυτή γιορτάζουμε σήμερα και συγχρόνως τιμούμε τη μνήμη του ήρωά μας και απελευθερωτή της πόλης μας, του Σκαλτσοδήμου καθώς και των παλικαριών του που αγωνίστηκαν μαζί του.

Οι πληροφορίες για τη ζωή του Σκαλτσοδήμου προέρχονται αποκλειστικά από τη ζωντανή ακόμα αρτοτινή παράδοση όπως καταγράφηκαν από τους ιστορικούς και συγγραφείς Τάκη Λάππα, Δημόπουλο και Λουκόπουλο.

Η πρώτη περίοδος της ζωής του Σκαλτσοδήμου, αφορά το διάστημα από τη γέννησή του μέχρι το 1821 και η δεύτερη από το 1821 μέχρι το 1826 που έφυγε από τη ζωή για να παραμείνει αθάνατος στη μνήμη μας αλλά και στις σελίδες της ιστορίας μας.

Ο Δήμος Σκαλτσάς ή Σκαλτσοδήμος γεννήθηκε στην Αρτοτίνα το 1760 ή το 1765, το επώνυμο του πατέρα του ήταν Κουτσογιάννης. Η οικογένεια Κουτσογιάννη ήταν μια φτωχή και ασήμαντη οικογένεια της Αρτοτίνας.

Ο Δήμος Κουτσογιάννης πήρε το επώνυμο Καλτσάς ή Σκαλτσάς, Καλτσοδήμος ή Σκαλτσοδήμος και μ’ αυτό έμεινε στην ιστορία. Η πιο πιθανή εκδοχή είναι ότι ονομάστηκε έτσι ο Δήμος από το επάγγελμα του πατέρα του, καλτσάς: αυτός που φτιάχνει κάλτσες που φορούσαν οι Έλληνες φουστανελάδες.

Ο ίδιος υπέγραφε τα έγγραφά του ως Δήμος Σκαλτζάς.

Από τη νεαρή ηλικία του, ο ανυπότακτος και σκληροτράχηλος Σκαλτσοδήμος βγήκε κλέφτης και μπήκε στο σώμα των ομάδων κλεφτών και ύστερα αρματολών της Υπάτης Κοντογιανναίων, ακολουθώντας το παράδειγμα του «Βασίλη», κατά το ομώνυμο δημοτικό μας τραγούδι:

Βασίλη κάτσε φρόνιμα να γένεις νοικοκύρης,

για ν’ αποχτήσεις πρόβατα, ζευγάρια και γελάδια,

χωριά κι αμπελοχώραφα κοπέλια να δουλεύουν.

Μάνα μου εγώ δεν κάθομαι να γίνω νοικοκύρης,

να κάμω αμπελοχώραφα κοπέλια να δουλεύουν,

Και να ‘μαι σκλάβος των Τουρκών, κοπέλι στους γερόντους.

Αργότερα βρίσκουμε τον Σκαλτσοδήμο πρωτοπαλίκαρο του κλέφτη Τσαμ Καλόγηρου στο σώμα του οποίου ήταν ο Γούλας και ο Διάκος.

Πρώτος στόχος και επιδίωξη του Σκαλτσοδήμου μερικά χρόνια μετά τη ανάδειξή του στην αρχηγία του κλέφτικου σώματος και αφού είχε αποκτήσει μεγάλη δύναμη, ήταν να πάρει το αρματολίκι του Λιδωρικίου.

Φαίνεται όμως ότι στο σκοπό του αυτό συνάντησε την αντίδραση των κοτζαμπάσηδων της περιοχής.

Τότε ο Σκαλτσοδήμος για να αποσπάσει εκβιαστικά το αρματολίκι και χωρίς να υποταχθεί στον εκπρόσωπο της εξουσίας του Αλή-πασά, διοικητή του Λιδωρικίου του Αλβανό Φερχάτ Μπέη, μεταχειρίστηκε άλλα μέσα: απήγαγε από την εξοχική θέση Μπαΐρια την κόρη του προύχοντα κοτζαμπάση της Κωστάρτσας Αναγνώστη Μπάμπαλη, τη Κρουστάλλω, την οποία πήραν οι κλέφτες όμηρο για δύο βδομάδες στης Καρυάς τον Έλατο, τοποθεσία γνωστή μέχρι σήμερα ως «Σκαλτσοδήμου Έλατο».

Το περιστατικό αυτό της απαγωγής της Μπαμπαλοπούλας αναφέρεται και το γνωστό δημοτικό τραγούδι, όπως το διέσωσε η παράδοση στην Αρτοτίνα:

Μες στης Καρυάς τον έλατο κάθεται Σκαλτσοδήμος

Με την Κρουστάλλω στο πλευρό, με τη Μπαμπαλοπούλα

Ο Διάκος απ’ τη μια μεριά κι ο Γούλας απ’ την άλλη.

- Κέρνα Κρουστάλλω, κέρνα μας, κέρνα όσο να φέξει,

Εμένα κέρνα δυο φορές το Διάκο κέρνα πέντε

Όσο να σκάσει ο Αυγερινός να πάει η Πούλια γιόμα

Κι όσο να ‘ρθεί ο πατέρας σου την ξαγορά να φέρει.

Να φέρει τ’ άσπρα στην ποδιά και τα φλουριά στην τσέπη.

Χίλια φλουριά την ξαγορά κι οχτώ χιλιάδες γρόσια,

Να πάει και στο Βελή πασά να πάει και στο Βεζύρη

Για να μας στείλει μπουγιουρντί να γένω καπετάνιος

Να περπατήσω αρματολός να περπατήσω κλέφτης.

Κι ο Διάκος την αγνάντευε κι αυτή κρυφά του λέει:

- Τι με τηράς σταυραδελφέ, και τι με καμαρώνεις;

Πιάσε και φτιάσε μια γραφή και στείλ’ την τ’ Αναγνώστη.

Φωτιά να κάψει τα’ άσπρα του, φωτιά και τα φλουριά του!

Εμένα το ‘χει η μοίρα μου, το ‘χει το ριζικό μου,

Ολημερίς να περπατώ αντάμα με τους κλέφτες,

Να γένω στρώμα του Σκαλτσά, προσκέφαλο του Διάκου…

Η γνησιότητα της αρτοτινής παράδοσης όπως βγαίνει μέσα απ’ το τραγούδι αυτό, αποδίδει πιστά τόσο τους σκοπούς των κλεφτών, όσο και τη διαμαρτυρία της Μπαμπαλοπούλας για τη δραματικής της περιπέτεια.

Το αποτέλεσμα της επιχείρησης αυτής, ήταν για τους κλέφτες θετικό, αφού το αρματολίκι του Λιδωρικίου δόθηκε στον Σκαλτσοδήμο και συγχρόνως απελευθερώθηκε και η Κρουστάλλω.

Γενικότερα το επεισόδιο της απαγωγής της Μπαμπαλοπούλας εντάσσεται στα πλαίσια των βίαιων αντιπαραθέσεων και των συγκρούσεων ανάμεσα στους κλεφταρματολούς και τους προεστούς γύρω από τη νομή της παραχωρούμενης ή κατακτώμενης από τους Τούρκους εξουσίας.

Αυτού του είδους οι συγκρούσεις είναι γενικό φαινόμενο σε ολόκληρο τον ελληνικό χώρο, πριν και κατά τη διάρκεια της επανάστασης του ’21 και είναι η έκφραση της πάλης που άρχισε στην υπόδουλη Ελλάδα για κοινωνικές ανακατατάξεις.

Στα 1820 ξεσπάει η ρήξη του Αλή-πασά με το Σουλτάνο. Περνώντας τότε από τη Δωρίδα ο αιμοβόρος Μπαμπά-πασάς του Χουρσίτ καταδιώκοντας τους αληπασαδικούς, κάλεσε και το Σκαλτσοδήμο να παρουσιαστεί. Ο Σκαλτσοδήμος όμως απέφυγε να πάει και να δηλώσει υποταγή.

Μετά από λίγο έχουμε την έκρηξη της επανάστασης του 1821. από εδώ και πέρα η προσωπικότητα του Σκαλτσοδήμου βγαίνει από την περιοχή του θρύλου και της παράδοσης και καταγράφεται στην επίσημη ιστορία με τους αγώνες του για την απελευθέρωση της πατρίδας και αναδεικνύεται σε μια από τις πρώτες ηγετικές μορφές του αγώνα στη Ρούμελη.

Τις παραμονές της επανάστασης στο Μωριά και ύστερα από μυστική σύσκεψη με τους προκρίτους του Λιδωρικίου και της επαρχίας, που έγινε στις 23 Μαρτίου 1821 στο εκκλησάκι της Αγίας Παρασκευής των κτημάτων Λιδωρίκη, αποφασίστηκε η κήρυξη της επανάστασης στην επαρχία Λιδωρικίου.

Στις 28 Μαρτίου 1821, ο Σκαλτσοδήμος, αφού μοίρασε την ομάδα των 60 διαλεχτών παλικαριών που είχε τότε στα δύο, ο ίδιος χτύπησε τους Τούρκους του Λιδωρικίου και ταυτοχρόνως έστειλε το πρωτοπαλίκαρό του Θόδωρο Χαλβατζή να χτυπήσει τους Τούρκους του Μαλανδρίνου.

Οι Τούρκοι του Λιδωρικίου οχυρωμένοι στα πιο γερά σπίτια αρνήθηκαν να παραδοθούν. Ύστερα όμως από σύντομη μάχη, ύψωσαν λευκή σημαία και ο επικεφαλής τους Γιουσούφ Εφέντης πήγε στην τοποθεσία «Τραγουδάκη» του Λιδωρικίου, όπου είχε ο Σκαλτσοδήμος το «στρατηγείο» του και συμφώνησε την άνευ όρων παράδοση των Τούρκων, στο ελεύθερο πια Λιδωρίκι.

Στο μέτωπο του Μαλανδρίνου οι Τούρκοι αμύνθηκαν με περισσότερο πείσμα επί δύο ημέρες. Τελικά όμως κι αυτοί παραδόθηκαν.

Ο Σκαλτσοδήμος στη συνέχεια, κήρυξε εκστράτευση και συγκέντρωσε εκατοντάδες αγωνιστές και δημιούργησε μόνιμο στρατόπεδο, άριστα οργανωμένο, στη στρατηγική θέση «Μακρυκάμπι», ανάμεσα στα χωριά Καστριώτισσα, Μαυρολιθάρι, Μουσουνίτσα και Ανατολή (Πέρα Χουμίριανη). Το στρατόπεδο αυτό διατηρήθηκε σε όλη τη διάρκεια του αγώνα.

Από κει συμμετείχε σε όλες τις μάχες εναντίον των Τούρκων που έγιναν στην περιοχή, στη Γραβιά, στα Βασιλικά, στην Άμπλιανη, δίνοντας την τελευταία μάχη στη Γρανίτσα.

Αυτή είναι με λίγα λόγια η ιστορία του ήρωά μας Σκαλτσοδήμου, ο οποίος με τους αγώνες του και τις θυσίες του ίδιου και των παλικαριών του χάρισε στην πόλη μας, το Λιδωρίκι, την πολυπόθητη λευτεριά στις 28 Μαρτίου 1821.

Τιμή και δόξα στον ήρωα, πρωτοκλέφτη, αρματολό και στρατηγό της Δωρίδας, Σκαλτσοδήμο και τα παλικάρια του.

  Καλό  σας  βράδυ και  καλή  αυριανή

ΧΡΟΝΙΑ   ΠΟΛΛΑ

ΙΣΤΙΡΙΚΟ  ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ  ΤΟΥ  ΧΩΡΙΟΎ  ΜΑΣ  ΣΤΙΣ  28 ΜΑΡΤΙΟΥ 1821 

WWW.LIDORIKI.COM 

ΔΗΜΟΣ ΣΚΑΛΤΣΑΣ - ΣΚΑΛΤΣΟΔΗΜΟΣ

 

   Σαν  χθες  αγαπημένοι  μου  φίλοι ο οπλαρχηγός  Δήμος  Σκαλτσάς – Σκαλτσοδήμος , απελευθέρωσε  το  χωριό  μας  απ’ τους  Τούρκους , το  κείμενο  αυτό είχε προγραμματισθεί να  αναρτηθεί  χθες , αλλά ..ο  δαίμων του ιντερνετ  έβαλε  το..χεράκι  του και  η  ανάρτηση  , από  λάθος , γίνεται  σήμερα , χωρίς   φυσικά  να  χάνει κάτι  απ’ την αξία της .

   ΧΡΟΝΙΑ  ΠΟΛΛΑ  λοιπόν για…χθες  και  απολαύστε  το  ιστορικό  της  απελευθέρωσης …Κ.Κ.-

ΤΟ   ΧΡΟΝΙΚΟ  ΤΟΥ  ΞΕΣΗΚΩΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ  ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ   ΤΟΥ  ΛΙΔΟΡΙΚΙΟΥ .

ΛΙΔΟΡΙΚΙ     28    ΜΑΡΤΙΟΥ     1821

   Ψεύτικα , αφανέρωτα όνειρα νωθρής καλοκαιριάς , βάφτιζαν τα ψιθυρίσματα των παράτολμων για την Εθνική λύτρωση , οι συνετοί κι' οι φρόνιμοι . Και , πάντα , κρίναν τα χρόνια τα άγουρα , τον καιρό ακατάλληλο και πρόωρη κάθε κίνηση .Όμως , οι αποφασισμένοι δεν ψυχραίνονταν . Δεν τους ψυχοπλάκωνε το ριζικό , το λογικό .

   Τ' απόδιωχναν κι' αφουγκράζονταν την καρδιά τους , μονάχα .Και κείνη , Ελληνική , συμβουλάτορας θεϊκός , μαγεύτρα , ένας σεισμός , μια έκρηξη , τους διάταζε : Τώρα !...Τώρα είναι η στιγμή για τη Ρωμιοσύνη !...Τώρα !...Κι' αυτή η προσταγή , αυτό το κάλεσμα , βάσταξε τέσσερις αιώνες , σάρκωσε τις ελπίδες τόσων γενιών , τις θέριεψε , τις ψήλωσε κορφουρανίς του μύθου !

   Τούτη η μαρτυρική , καρτερική Δωρική γη , π'αντιφεγγίζεται απ' τους δυο φάρους - το Λιδορίκι και τη Βαρνάκοβα , με την Επισκοπή Λιδορικιού γέφυρα μαλαματένια - οργώθηκε όσο καμιά άλλη από προφητείες για λευτεριά . Οργώθηκε βαθειά κι΄επίπονα . Οργώθηκε μ' αίματα και προσδοκίες και δάκρυα...Θρησκευτικοπολιτιστικό κέντρο η Βαρνάκοβα , πολιτικοστρατιωτικό το Λιδορίκι , συνειδητοποίησαν την ιερή και απαράβατη φωνή της πατρίδας , κράτησαν άσβεστη τη δάδα της φυλής και την έστειλαν σε φαράγγια και γυρογιάλια , μεγαλειώδη λαμπαδηφορία που προμηνούσε την ανάσταση .

   Ήταν οι άνθρωποί της οι δρομείς . Οι ανήσυχοι . Οι ανήσυχοι ξωμάχοι της . Οι σκληροί βουνήσιοι της . Οι γαλήνιοι θαλασσινοί της .Με το σταυρωτικό άγγελμα - Εάλω η πόλις - δεν γονάτισαν . Δεν κιότεψαν . Δεν λύγισαν ...Περιορίστηκαν ! Περιορίστηκαν και μείναν για λίγο μουδιασμένοι ...Για λίγο .Ύστερα ...Ύστερα , φτέρωσαν ξανά και σκόρπισαν όπως κι' όπου μπορούσαν τη ζωτικότητά τους .- Η Βαρνάκοβα , καλλιεργεί τα γράμματα και βγάζει και όσιο , τον Δαυίδ .-    Ένας απλός , ένας ελάχιστος Λιδορικιώτης παπάς - ο Μιχαήλ - γιγαντώνεται κήρυκας του Γένους και φτάνει το 1586 , ως τη μακρινή Γερμανική Τυβίγγη , ζητώντας βοήθεια για τη θρησκεία που σβηνόταν .- Άλλος ξεχασμένος , ο Γιάννης Κάψης - ίσως ο τολμηρότερος Λιδορικιώτης - αναταράζει το Αιγαίο , περιφρονεί την πανίσχυρη Τούρκικη αρμάδα , κάνει μόλογο την αντριοσύνη και την τιμιότητά του , γίνεται - στα 1677 - βασιλιάς της Μήλου και μένει δυο χρόνια στο θρόνο .-

   Ένας τρίτος Λιδορικιώτης , ο Λωρής , υψώνει επαναστατική σημαία , δω μέσα , το Μάρτη του 1770 , όταν όλα τάσκιαζε η φιβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά .- Τέταρτος , ο Θανάσης Λιδωρίκης , ονομάζεται σφραγιδοφύλακας - δηλαδή Πρωθυπουργός - του παντοδύναμου Αλή Πασά και συντράμει παληκαρίσια τους τρισάθλιους συμπατριώτες του .....Και τόσοι άλλοι , γνωστοί και άγνωστοι , επώνυμοι και ανώνυμοι , τιμημένοι η παραμελημένοι !

   Εκείνο που ξέσπασε το Μάρτη του 21 , δεν βρήκε το Λιδορίκι ανέτοιμο . Οι εθνεγέρτες πλόκαμοι της Φιλικής Εταιρείας είχαν δεθεί στον αμάραντο κορμό της λαϊκής και θρησκευτικής παράδοσης και κράτησαν ξυπνό τον Έλληνα , με δυνατό και ενεργό , μέσα του , όλο το παρελθόν κι' όλη την πίστη κι' όλη την αρετή της δύστυχης ζωής του .Ένας Λιδορικιώτης έμπορας - ο Γιάννης Παπαλέξης - ορκίστηκε στο υπέροχο μυστικό , στη Σεβαστούπολη , το 1820 .

   Οι ξακουστές οικογένειες του τόπου - Λιδωρίκηδες , Μαργελλαίοι , Καρμαίοι , Παπαπολίτηδες - κι' οι καπεταναίοι - Σκαλτσάς , Σαφάκας , Αποκουρίτης , Μαστραπάς - κατηχήθηκαν κι' αυτοί . Πλέξαν τη θέληση όλοι , κυρίως - όμως - τρεις ήταν οι αποσταλμένοι της Ανωτάτης Αρχής στη Επαρχία : Ο Λειβαδίτης Θανάσης Ζαρίφης , ο Κώστας Σακελλίων κι' ο Παναγιωτάκης Λιδωρίκης - αδελφός του Θανάση . Σε τούτους , είχε ανατεθή το μπουρλότιασμα των ψυχών , ο βρασμός κι' η ορμή .

   Παιδευμένοι του λόγου τους , οραματιστές , πραγματοποιοί , ξέροντας να οργανώσουν , ξέροντας να κινητοποιήσουν , περνοδιαβαίνουν και οιστρηλατούν .Το Λιδορίκι , τότε , είχε κοντά 400 οικογένειες , κάπου δυο χιλιάδες νομάτους , μισούς Χριστιανούς και Μωαμεθανούς , που μίλαγαν ελληνικά όλοι γιατί - όπως σημειώνει ο Γάλλος Πουκεβίλ - 0ι Τούρκοι δεν ήταν παρά αλλαξοπιστεμένοι ντόπιοι .Στο γειτονικό Μαλαντρίνο , τα πράγματα χειροτέρευαν : Απ' τις 100 φαμιλιές του , μόνο 5-10 ήταν Ελληνικές .

    Στα γύρω χωριά , ζήτημα είναι αν κατοικούσαν Τούρκοι .Με τον ερχομό του 21 , η Φιλική συνδαύλιζε τη φωτιά πούχε ανάψει και πύρωνε τα αίματα που τόσο υπομόνεψαν . Οι κεφαλές της , μαζεύονταν δω - κει και σκέπτονταν . Σκέπτονταν και χάραζαν πηδήματα χορού . Χορού πρωτόγνωρου . Πηδήματα πελώρια , που θα πέρναγαν το Γένος απ΄το σκοτάδι στο φως , απ' τις αλυσίδες στη λευτεριά .

   Στις εικοσιδύο του Μάρτη , ο λιοντόκαρδος Οδυσσέας , ο γιός τ' Αντρούτσου , έστειλε γραφή στους προύχοντες του Γαλαξιδιού και τους παρακίναγε ." Αγαπητοί μου Γαλαξιδιώται " , έλεγε ," Ήτανε βέβαια από το Θεό γραμμένο να δράξωμε τα άρματα μία ημέρα , και να χυθούμε καταπάνω στους τυράννους μας , που τόσα χρόνια ανελεήμονα μας τυραγνεύουν . Τι τη θέλουμε , βρε αδέρφια , αυτή τη πολυπικραμένη ζωή , να ζούμε αποκάτω στη σκλαβιά , και το σπαθί των Τούρκων να ακονιέται εις τα κεφάλια μας ; δεν τηράτε που τίποτα δεν μας απόμεινε ; αι εκκλησίαι μας γενήκανε τζαμιά και αχούρια των Τούρκων , κανένας δεν μπορεί να πει πως τάχα έχει τίποτα εδικό του , γιατί το ταχύ βρίσκεται φτωχός σα διακονιάρης στη στράτα , οι φαμίλιες μας και τα παιδιά μας είναι στα χέρια και στη διάκριση των Τούρκων . Τίποτα αδέρφια , δεν μας έμεινε , δεν είναι πρέπον να σταυρώσωμε τα χέρια , και να τηράμε τον ουρανό , ο Θεός μας έδωκε χέρια , γνώσι και νου , ας ΄ρωτήσωμε την καρδιά μας και ό,τι μας απαντηχαίνει ας το βάλωμε γρήγορα σε πράξιν , και ας είμεθα αδέλφια , βέβαιοι το πως ο Χριστός μας ο πολυαγαπημένος θα βάλη το χέρι απάνω μας . Ότι θα κάμωμε , πρέποντας είναι να το κάνωμε μίαν ώραν αρχύτερα , γιατί ύστερα θα κτυπάμε το κεφάλι μας . Τώρα η Τουρκιά είναι μπερδεμένη σε πολέμους και δεν έχει ασκέρια να στείλει καταπάνου μας .Ας ωφεληθούμε από την περίσταση , οπού ο Θεός , ακούοντας τα δίκαια παράπονά μας έστειλε διά ελόγου μας . Μια ώρα πρέποντας είναι να ξεσπάσει αυτό το μαράζι , οπού μας τρώγει την καρδιά . Στα άρματα αδέρφια , η να ξεσκλαβωθούμε , η να πεθάνωμε , και βέβαια καλλίτερο θάνατον δεν μπορεί να προτιμήση κάθε χριστιανός και Έλληνας .Εγώ , καθώς το γνωρίζετε καλότατα , αγαπητοί μου Γαλαξιδιώται , εμπορώ να ζήσω βασιλικά , με πλούτη , τιμαίς και δόξαις . Οι Τούρκοι ό,τι και αν ζητήσω μου το δίνουνε παρακαλώντας , γιατί το σπαθί του Οδυσσέα δεν χωρατεύει . Έπειτα , κοντά στα άλλα , ενθυμούνται τον πατέρα μου που τους εζεμάτισε . Μα σας λέγω την πάσαν αλήθειαν αδέλφια , δεν θέλω εγώ μονάχα να καλοπερνώ και το γένος μου και βογκά στη σκλαβιά , μου καίεται η καρδιά μου , σα βλέπω να συλλογιούμαι πως ακόμα οι Τούρκοι μας τυραγνεύουν .Από το Μωριά μου στείλανε γράμματα πως είναι τα πάντα έτοιμα . Εγώ είμαι στο ποδάρι με τα παλληκάρια μου , μα θέλω πρώτα να είμαι βέβαιος το πως θα με ακολουθήσετε και σεις ".

    Οι αρχόντοι , δασκαλεμένοι καλά , συνταίριασαν και τα χαμπέρια της Πελοποννήσου κι' έγραψαν εφημερίδα γιομάτη ψέματα που τα συγχώραγε ο ιερός σκοπός ." Αδελφοί Ρουμελιώται , προεστοί και καπεταναίοι του Λιδωρικιού , Μαλανδρίνου , Κράβαρι , και όσοι εν Χριστώ αδελφοί ", σημείωνανα .Σήμερα μας ήρθαν είδησες από σημαντικά προσώπατα της Πόλης και του Μορέως και μας λένε το πωςοι Ρούσσοι επέρασαν τα Μπαλκάνια και τραβάνε ντρίτα στη Πόλη . Το στράτεμα θα ήταν 200 χιλιάδες της στερηάς και εκατό του πελάγου . Η αρμάτα 8 βατσέλα , τριπόντιδες και φριγάδες 24 .

   Οι Τούρκοι τραβιώνται στη πέρα πάντα .Πέντε Ρούσικα καράβια εξεμπαρκάρισαν ασκέρι στη Μάνη και Νηόκαστρο , και τράβηξαν ντρίτα το κόρφο της Πάτρας για να βγάνουν το άλλο ασκέρι , το τσιμπιχανέ , και εκατό χιλιάδες φλωριά , πεσκέσι της Ρουσίας στους Ρωμαίους των αρμάτων .Οι Μωραίταις πήραν τη Τριπολιτσά , και οι Μανιάτες τη Καλαμάτα . Αύριο μας έρχεται ο άρχοντας καπετάν Ανδρέας Λόντος με χίλιους πεντακόσιους Βοστιτζάνους , και ελπίζουμε να εύρη ούλη τη Ρούμελη στ' άρματα . Την ώρα που γράφομε μας ήρθε γραφή από τον πιλότο των Ρούσικων καραβιώνε Μαυροθαλασσίτη πως η αρμάτα άραξε στον Πάπα .Ακόμη μας λέγει το πως και η Φράντζα θέλει το Ρωμαίϊκο .

    Η βάρδια μας , είδε τα καράβια στο κόρφο μας . Καλώς να μας έρθουνε ".Το ίδιο σούρουπο - Κυριακή ήταν - το φύλλο έφτασε χέρι-χέρι στο Λιδορίκι , όπου το δέχτηκαν καλοσυνάτες καρδιές και χέίλια που πρόσμεναν να ξεθερμαθούν από τις δροσοστάλες που φώλιαζαν στις ψυχρές αράδες του . Ο Αναγνώστης Λιδωρίκης , ο Παπαγιώργης Πολίτης , ο Αναγνώστης Μαργέλλος , ο στρατιωτικός αρχηγός Δήμος Σκαλτσάς , τα πρωτοπαλίκαρά του - Θόδωρος Χαλβατζής και Τριαντάφυλλος Αποκουρίτης - και κάμποσοι άλλοι , αλαφροπατώντας σαν αγριόγατοι , από στράτες κρυφές , πνιγμένες στα πουρνάρια , τις αγριοσυκιές και τα βάτα , αντάμωσαν στην Αγιά Παρασκευή , το ταπεινό ξωκλήσι των Λιδωρίκηδων , οπού 'χαν ξαναβρεθή και στις είκοσιτρεις .Κάθισαν κάτω απ' το τρεμόσβηστο φτωχοκάντηλο .

   Πίσω τους , στο μεσοπαράθυρο , αχνογράφονταν ο άγιος τόπος με τα κακοτράχαλα βουνά που βύθιζαν τις κορφές τους μεσ' τα σύννεφα . Ο άγριος τόπος , που δεν άντεχε άλλο το ζυγό !Ένα σύγκρυο χαϊδολόγαγε τη ραχοκοκκαλιά τους , καθώς μελετούσαν το βάρος που τους έριχνε ο όρκος . Σ' αυτούς έλαχε ο κλήρος ! Αυτοί έπρεπε να βιαστούν , ν' αποφασίσουν !Γύρισαν τα μάτια στις ξεθωριασμένες εικόνες , δυνάμωσαν , κι' αποφάσισαν : Την άλλη μέρα , κι' όλας , στις 28 , θα σηκωθή το μπαιράκι ! Κατάστρωσαν και το σχέδιο : Ο Σκαλτσάς θα βάραγε το Λιδωρίκι κι ο Χαλβατζής το Μαλαντρίνο . Αν πέφταν και τα δυο , η επαρχία γινόταν Ρωμαϊϊκο .

   Τη βουλή τους , την παράγγειλαν και του Δεσπότη , του Ιωαννίκιου ." Άγιε του μηνούσαν , εμείς τραβάμε ! 'Οποιος θέλει , ας ακολουθήσει !"Σταυροκοπήθηκαν να φύγουν μα , πριν χωριστούν , ξεγλωσσιασμένος πεζοδρόμος τους έφερε μαντάτο χαρμόσυνο : Ο λεβέντης γέρο Πανουργιάς χτύπησε τα Σάλωνα , μπήκε στην πόλη κι έκλεισε τους Αγαρηνούς στο Κάστρο ! Ο Θεός είναι μεγάλος !Ξανασταυροκοπήθηκαν , αγκαλιάστηκαν , φιλήθηκαν και πήραν το δρόμο του γυρισμού . Την τρανή νύχτα , 'επρεπε νάναι σπίτια τους , ' αποκοιμιούνται οι εχθροί ! Προτού αμόλυσαν δικούς τους , να τρέξουν στα κιντινά χωριά να δώσουν είδηση σ' όσους μπορούν να κοπιάσουν .Η σάλπιγγα της κρίσεως τους καλούσε !Θαμπά , Δευτεριάτικα , οι Τούρκοι τάχασαν ! Πονηροί ασιάτες , όλο και κάτι μυρίζονταν , τούτος ο ξεσπασμός , όμως , ήταν αναπάντεχος .Οι ραγιάδες πιάσαν τ' άρματα ! Τους πολέμαγαν ! Ταμπουρωμένοι από βαθειά αυγή , οι Έλληνες , κάναν ζωνάρι στις αντικρινές λοφοσειρές , άλλοι χαμηλότερα , άλλοι ψηλότερα , ενώ - στο μεταξύ - καινούργιοι , αναμμένοι απ' το πηλαλητό , κατρακύλαγαν στις πλαγιές , ροβόλαγαν στα ριζώματα , λες κι είχαν ξεχειλίσει οι ξεριάδες κι' έτρεχαν να σμίξουν στην κοίτη του Μόρνου .Αμπαρώθηκαν στα κονάκια τους οι Οθωμανοί και μάχονταν απελπισμένα .

    Μάχονταν κι οι Χριστιανοί .Τ' αντίβροντο , γιόμωσε των βουνών τα κάρκαρα . Λιάκουρες και κλεισούρες αντιβουίσαν . Τ' αγέρι πήρε τη μπαρουτίλα και την ταξείδεψε πάνω απ' τα χωριά , κάτι σαν τραγούδι , σα μοσχολίβανου μυρουδιά .Μακρυά απ' τους δικούς τους οι Τούρκοι , τόνοιωσαν πως η μοίρα τους ήταν κομμένη . Τόειδε ξεκάθαρα ο αρχηγός τους , ο Γιουσούφ Εφέντης κι' οι γύρωθέ του και προσπέσαν στο Λιδωρίκη και τον Μαργέλλο , να μπούν στη μέση , να γλυτώσουν τα γυναικόπαιδα κι' αυτοί .Οι Έλληνες προύχοντες , δέχτηκαν τη μεσολάβηση . Τους οδήγησαν απέναντι , στον Τραγουδάκη , που ήταν στρατοπεδευμένος ο Σκαλτσοδήμος .

   Προσπάθησε ο Γιουσούφ να βάλη γιά την παράδοση όρους , ούτε να τ' ακούση ο Κλέφτης ! Το γένος πάλευε κι' η πάλη ήταν είτε γιά λευτεριά , είτε γιά θάνατο !Συμμαζώχτηκαν οι Τούρκοι και πρότειναν άλλα . κάναν κι' άλλες παραχωρήσεις . Ο Σκαλτσοδήμος όμως , λεβεντόκορμος , στητός , με τρόπους ίσιους αλλά με γλώσσα βαρειά κι' ανελέητη , τους ξέκοψε : " Όχι ", βροντοφώναξε , " Οχι ".Τρεμούλιασε ο Γιουσούφ , δείλιασε ! "...Χωρίς ..όρους λοιπόν ! χωρίς..όρους !...Παραδινόμαστε ...Πραδινόμαστε !....."

   Το τι έγινε , δεν περιγράφεται !...Ευθύς , σαν από σύνθημα , μαύρισαν τα σοκάκια από κόσμο . Που βρέθηκαν τόσες ψυχές ; Τα δίστρατα και τα ξέφωτα μπούκωσαν , όλο το Λιδορίκι μαζώχτηκε να θαυμάσει !Κι ως άστραφταν τα καριοφίλια τ' ασημιά και τα σπαθιά , δεν ξεχώριζες σε ποιόν απάνω έφεγγε η φλόγα τ' αρχηγού : Στον πρωτοκαπετάνιο , το Δήμο Σκαλτσά , η στα μαυρισμένα παλικάρια του ;Δυνάμωνε ο κουρνιαχτός κι' η οχλοβοή . Η σύναξη - Τούρκοι κι' Έλληνες - με τούμπανα και καραμούζες , τράβηξε στην εκκλησιά , με τα ξαφτέιγα και το σταυρό μπροστά !Εκεί , ψάλαν όλοι το " Τη υπερμάχω " και το " Σώσον Κύριε τον λαόν σου " και μίλησε ο Λιδωρίκης : " Αδελφοί , είπε , έφτασε και των Γραικών ο καλός καιρός . Και έφτασε με τόση ορμή , ώστε καμμιά ανθρώπινη δύναμη δεν είναι ικανή να τον γυρίση πίσω . Οι πίκρες και τα βάσανά μας τέλειωσαν .

   Οι βασιλιάδες αποφάσισαν να στεργιώσουν πάλι το Ρωμαίικο . Στη Βελά βρίσκεται ένας γκενεράλες ( στρατηγός ) του Μόσκοβου , πούρθε να παραλάβη το βιλαέτι του Λιδωρικιού , στ' όνομα των βασιλιάδων ".Δεν απόσωσε την κουβέντα και παρουσιάστηκε ο Γκενεράλες , με χρυσοκέντητηστολή και όπλα σκαλισμένα και σωρό παράσημα στα στήθια .Δεν ήταν Ρώσος Στρατηγός . Ήταν ο Φιλικός Σακελλίων που - συνεννοημένος με τους Λιδωρικιώτες , Γαλαξειδιώτες και Μαλαντρινιώτες μυημένους - ντύθηκε έτσι , να πιστέψουν οι Έλληνες , να φοβηθούν οι Τούρκοι .Ο Λαός , στα γιορινά του , έτρεξε μελίσσι να τον δη .

    Σταφύλιασε στα ψηλά δέντρα και στους βράχους , του άνοιγε πέρασμα και τον φήμιζε , σειώντας σημαίες και λάβαρα και λουλούδια και κλαδιά .Αυτός , χαιρετούσε δεξιά - ζερβά , με το χαμόγελο στα χείλη και γοργό πάτημα , όπως ταίριαζε σ' ένα Γκενεράλε . Διάβαινε , και πρόσωπο δεν έμεινε αδάκρυτο . Όλοι χαίρονταν τον νέο ανασασμό . Κανένας δεν αναλογιζόταν πόσες φορές η φυλή είχε βγή γεκασμένη !....Βρέθηκε μεσ' στο λαό , πήρε κι' έδωσε λόγους , ο Σακελλίων . Ώρες τον κράταγαν , τον ψηλαφούσαν , τον θωρούσαν .Ύστερα , ξέσφιξαν λίγο τον κλοιό , κι' αυτός τράβηξε στο προσωρινό διοικητήριο - το Σαράι των Λιδωρίκηδων - έβγαλε προκήρυξη και καλούσε όλους στην τάξη και πρόσθετε πως " όσοι Τούρκοι υποταχθούν , θέλουν πληρώνει εις το Ρωμαίικο φόρον ".Αργοσάλευε το πλήθος κάτω και σιγά-σιγά διαλυόταν , να συνεχίσει σ΄τα σπίτια του το γλέντι . Το βράδυ ο αστροχυμένος ουρανός άναψε ολόκληρος , για να δοξάσει τη λευτεριά του Λιδορικιού .

   Στην ξαστεριά του χειμώνα , η φωτοδοσιά του έλαμπε καθαρά , φουντωμένη , λες , απ' το κρύο αγέρι . Κρεμόταν από ψηλά , άγγιζε τα κορφοχιόνιστα γύρω βουνά κι' έσπαζε σε χιλιάδες παιγνιδίσματα στα ελάτια και τους πλατανιάδες .Το Λιδορίκι ήταν λεύτερο ! Πρώτο κομμάτι λευτερωμένη γη στη Ρούμελη .Στο μεταξύ , οι Τούρκοι του Μαλαντρίνου κρατιόνταν . Ήρθαν κι' άλλες δυνάμεις στο Χαλβατζή - ο Κατσικαπής κι' ο Κουτρούκης , μ' εκατό μαζί τους , απ' την Ξυλογαϊδάρα και τη Βιτρινίτσα - αλλά κείνοι βάσταγαν με τα δόντια . Κατείχαν το κέντρο του χωριού - οι 5-10 ελληνικές οικογένειες μέναν στις άκρες - και κλείστηκαν στους πύργους των προυχόντων Χασάν Αγά , Αχμετ Αγά , Αβδή Αγά , αποφασισμένοι .Λύσσαγαν αυτοί , λύσσαγαν κι' οι απόξω .

  Μια παραλλαγή , ενός κλέφτικου – δημοτικού τραγουδιού για το Σκαλτσοδήμο , όπως σώθηκε .

  Του Σκαλτσοδήμου

Στη ρίζα από ένα έλατο κάθεται ο Σκαλτσοδήμος

με την Κρουστάλλω στο πλευρό με την Μπαμπαλοπούλα.

Κάθεται ο Διάκος μια μεριά, δεξιά ο Σκαλτσοδήμος

κι ο Γούλας ο περήφανος κάθεται αλάργα, αλάργα.

Κέρνα ,Κρουστάλλω, κέρνα μας, κέρνα ως που να φέξει.

Κέρνα το Διάκο μια βολά, τον Σκαλτσοδήμο δύο.

Τον Γούλα τον περήφανο μην τον κερνάς να σκάζει.

Σκιάζομαι, Δήμο μ', σκιάζομαι, κακό να μη μας κάμει.

Όσο είναι ο Δήμος ζωντανός, Κρουστάλλω μη φοβάσαι,

εμείς θα ζούμε στα βουνά, στα κλέφτικα λημέρια.

Γεια και χαρά σου Δήμο μου, Δήμο και Σκαλτσοδήμο.

Καλή  σας  μέρα και  ΖΧΡΟΜΙΑ  ΠΟΛΛΆ  ΓΙΑ..ΧΘΕΣ …

Απ’ το  “ Λιδωρίκι “ με  αγάπη ….Κ.Κ.-

ΔΗΜΟΣ ΣΚΑΛΤΣΑΣ - ΣΚΑΛΤΣΟΔΗΜΟΣ

ΤΟ   ΧΡΟΝΙΚΟ  ΤΟΥ  ΞΕΣΗΚΩΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ  ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ   ΤΟΥ  ΛΙΔΟΡΙΚΙΟΥ .

ΛΙΔΟΡΙΚΙ     28    ΜΑΡΤΙΟΥ     1821

   Ψεύτικα , αφανέρωτα όνειρα νωθρής καλοκαιριάς , βάφτιζαν τα ψιθυρίσματα των παράτολμων για την Εθνική λύτρωση , οι συνετοί κι' οι φρόνιμοι . Και , πάντα , κρίναν τα χρόνια τα άγουρα , τον καιρό ακατάλληλο και πρόωρη κάθε κίνηση .Όμως , οι αποφασισμένοι δεν ψυχραίνονταν . Δεν τους ψυχοπλάκωνε το ριζικό , το λογικό .

   Τ' απόδιωχναν κι' αφουγκράζονταν την καρδιά τους , μονάχα .Και κείνη , Ελληνική , συμβουλάτορας θεϊκός , μαγεύτρα , ένας σεισμός , μια έκρηξη , τους διάταζε : Τώρα !...Τώρα είναι η στιγμή για τη Ρωμιοσύνη !...Τώρα !...Κι' αυτή η προσταγή , αυτό το κάλεσμα , βάσταξε τέσσερις αιώνες , σάρκωσε τις ελπίδες τόσων γενιών , τις θέριεψε , τις ψήλωσε κορφουρανίς του μύθου !

   Τούτη η μαρτυρική , καρτερική Δωρική γη , π'αντιφεγγίζεται απ' τους δυο φάρους - το Λιδορίκι και τη Βαρνάκοβα , με την Επισκοπή Λιδορικιού γέφυρα μαλαματένια - οργώθηκε όσο καμιά άλλη από προφητείες για λευτεριά . Οργώθηκε βαθειά κι΄επίπονα . Οργώθηκε μ' αίματα και προσδοκίες και δάκρυα...Θρησκευτικοπολιτιστικό κέντρο η Βαρνάκοβα , πολιτικοστρατιωτικό το Λιδορίκι , συνειδητοποίησαν την ιερή και απαράβατη φωνή της πατρίδας , κράτησαν άσβεστη τη δάδα της φυλής και την έστειλαν σε φαράγγια και γυρογιάλια , μεγαλειώδη λαμπαδηφορία που προμηνούσε την ανάσταση .

   Ήταν οι άνθρωποί της οι δρομείς . Οι ανήσυχοι . Οι ανήσυχοι ξωμάχοι της . Οι σκληροί βουνήσιοι της . Οι γαλήνιοι θαλασσινοί της .Με το σταυρωτικό άγγελμα - Εάλω η πόλις - δεν γονάτισαν . Δεν κιότεψαν . Δεν λύγισαν ...Περιορίστηκαν ! Περιορίστηκαν και μείναν για λίγο μουδιασμένοι ...Για λίγο .Ύστερα ...Ύστερα , φτέρωσαν ξανά και σκόρπισαν όπως κι' όπου μπορούσαν τη ζωτικότητά τους .- Η Βαρνάκοβα , καλλιεργεί τα γράμματα και βγάζει και όσιο , τον Δαυίδ .-    Ένας απλός , ένας ελάχιστος Λιδορικιώτης παπάς - ο Μιχαήλ - γιγαντώνεται κήρυκας του Γένους και φτάνει το 1586 , ως τη μακρινή Γερμανική Τυβίγγη , ζητώντας βοήθεια για τη θρησκεία που σβηνόταν .- Άλλος ξεχασμένος , ο Γιάννης Κάψης - ίσως ο τολμηρότερος Λιδορικιώτης - αναταράζει το Αιγαίο , περιφρονεί την πανίσχυρη Τούρκικη αρμάδα , κάνει μόλογο την αντριοσύνη και την τιμιότητά του , γίνεται - στα 1677 - βασιλιάς της Μήλου και μένει δυο χρόνια στο θρόνο .-

   Ένας τρίτος Λιδορικιώτης , ο Λωρής , υψώνει επαναστατική σημαία , δω μέσα , το Μάρτη του 1770 , όταν όλα τάσκιαζε η φιβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά .- Τέταρτος , ο Θανάσης Λιδωρίκης , ονομάζεται σφραγιδοφύλακας - δηλαδή Πρωθυπουργός - του παντοδύναμου Αλή Πασά και συντράμει παληκαρίσια τους τρισάθλιους συμπατριώτες του .....Και τόσοι άλλοι , γνωστοί και άγνωστοι , επώνυμοι και ανώνυμοι , τιμημένοι η παραμελημένοι !

   Εκείνο που ξέσπασε το Μάρτη του 21 , δεν βρήκε το Λιδορίκι ανέτοιμο . Οι εθνεγέρτες πλόκαμοι της Φιλικής Εταιρείας είχαν δεθεί στον αμάραντο κορμό της λαϊκής και θρησκευτικής παράδοσης και κράτησαν ξυπνό τον Έλληνα , με δυνατό και ενεργό , μέσα του , όλο το παρελθόν κι' όλη την πίστη κι' όλη την αρετή της δύστυχης ζωής του .Ένας Λιδορικιώτης έμπορας - ο Γιάννης Παπαλέξης - ορκίστηκε στο υπέροχο μυστικό , στη Σεβαστούπολη , το 1820 .

   Οι ξακουστές οικογένειες του τόπου - Λιδωρίκηδες , Μαργελλαίοι , Καρμαίοι , Παπαπολίτηδες - κι' οι καπεταναίοι - Σκαλτσάς , Σαφάκας , Αποκουρίτης , Μαστραπάς - κατηχήθηκαν κι' αυτοί . Πλέξαν τη θέληση όλοι , κυρίως - όμως - τρεις ήταν οι αποσταλμένοι της Ανωτάτης Αρχής στη Επαρχία : Ο Λειβαδίτης Θανάσης Ζαρίφης , ο Κώστας Σακελλίων κι' ο Παναγιωτάκης Λιδωρίκης - αδελφός του Θανάση . Σε τούτους , είχε ανατεθή το μπουρλότιασμα των ψυχών , ο βρασμός κι' η ορμή .

   Παιδευμένοι του λόγου τους , οραματιστές , πραγματοποιοί , ξέροντας να οργανώσουν , ξέροντας να κινητοποιήσουν , περνοδιαβαίνουν και οιστρηλατούν .Το Λιδορίκι , τότε , είχε κοντά 400 οικογένειες , κάπου δυο χιλιάδες νομάτους , μισούς Χριστιανούς και Μωαμεθανούς , που μίλαγαν ελληνικά όλοι γιατί - όπως σημειώνει ο Γάλλος Πουκεβίλ - 0ι Τούρκοι δεν ήταν παρά αλλαξοπιστεμένοι ντόπιοι .Στο γειτονικό Μαλαντρίνο , τα πράγματα χειροτέρευαν : Απ' τις 100 φαμιλιές του , μόνο 5-10 ήταν Ελληνικές .

    Στα γύρω χωριά , ζήτημα είναι αν κατοικούσαν Τούρκοι .Με τον ερχομό του 21 , η Φιλική συνδαύλιζε τη φωτιά πούχε ανάψει και πύρωνε τα αίματα που τόσο υπομόνεψαν . Οι κεφαλές της , μαζεύονταν δω - κει και σκέπτονταν . Σκέπτονταν και χάραζαν πηδήματα χορού . Χορού πρωτόγνωρου . Πηδήματα πελώρια , που θα πέρναγαν το Γένος απ΄το σκοτάδι στο φως , απ' τις αλυσίδες στη λευτεριά .

   Στις εικοσιδύο του Μάρτη , ο λιοντόκαρδος Οδυσσέας , ο γιός τ' Αντρούτσου , έστειλε γραφή στους προύχοντες του Γαλαξιδιού και τους παρακίναγε ." Αγαπητοί μου Γαλαξιδιώται " , έλεγε ," Ήτανε βέβαια από το Θεό γραμμένο να δράξωμε τα άρματα μία ημέρα , και να χυθούμε καταπάνω στους τυράννους μας , που τόσα χρόνια ανελεήμονα μας τυραγνεύουν . Τι τη θέλουμε , βρε αδέρφια , αυτή τη πολυπικραμένη ζωή , να ζούμε αποκάτω στη σκλαβιά , και το σπαθί των Τούρκων να ακονιέται εις τα κεφάλια μας ; δεν τηράτε που τίποτα δεν μας απόμεινε ; αι εκκλησίαι μας γενήκανε τζαμιά και αχούρια των Τούρκων , κανένας δεν μπορεί να πει πως τάχα έχει τίποτα εδικό του , γιατί το ταχύ βρίσκεται φτωχός σα διακονιάρης στη στράτα , οι φαμίλιες μας και τα παιδιά μας είναι στα χέρια και στη διάκριση των Τούρκων . Τίποτα αδέρφια , δεν μας έμεινε , δεν είναι πρέπον να σταυρώσωμε τα χέρια , και να τηράμε τον ουρανό , ο Θεός μας έδωκε χέρια , γνώσι και νου , ας ΄ρωτήσωμε την καρδιά μας και ό,τι μας απαντηχαίνει ας το βάλωμε γρήγορα σε πράξιν , και ας είμεθα αδέλφια , βέβαιοι το πως ο Χριστός μας ο πολυαγαπημένος θα βάλη το χέρι απάνω μας . Ότι θα κάμωμε , πρέποντας είναι να το κάνωμε μίαν ώραν αρχύτερα , γιατί ύστερα θα κτυπάμε το κεφάλι μας . Τώρα η Τουρκιά είναι μπερδεμένη σε πολέμους και δεν έχει ασκέρια να στείλει καταπάνου μας .Ας ωφεληθούμε από την περίσταση , οπού ο Θεός , ακούοντας τα δίκαια παράπονά μας έστειλε διά ελόγου μας . Μια ώρα πρέποντας είναι να ξεσπάσει αυτό το μαράζι , οπού μας τρώγει την καρδιά . Στα άρματα αδέρφια , η να ξεσκλαβωθούμε , η να πεθάνωμε , και βέβαια καλλίτερο θάνατον δεν μπορεί να προτιμήση κάθε χριστιανός και Έλληνας .Εγώ , καθώς το γνωρίζετε καλότατα , αγαπητοί μου Γαλαξιδιώται , εμπορώ να ζήσω βασιλικά , με πλούτη , τιμαίς και δόξαις . Οι Τούρκοι ό,τι και αν ζητήσω μου το δίνουνε παρακαλώντας , γιατί το σπαθί του Οδυσσέα δεν χωρατεύει . Έπειτα , κοντά στα άλλα , ενθυμούνται τον πατέρα μου που τους εζεμάτισε . Μα σας λέγω την πάσαν αλήθειαν αδέλφια , δεν θέλω εγώ μονάχα να καλοπερνώ και το γένος μου και βογκά στη σκλαβιά , μου καίεται η καρδιά μου , σα βλέπω να συλλογιούμαι πως ακόμα οι Τούρκοι μας τυραγνεύουν .Από το Μωριά μου στείλανε γράμματα πως είναι τα πάντα έτοιμα . Εγώ είμαι στο ποδάρι με τα παλληκάρια μου , μα θέλω πρώτα να είμαι βέβαιος το πως θα με ακολουθήσετε και σεις ".

    Οι αρχόντοι , δασκαλεμένοι καλά , συνταίριασαν και τα χαμπέρια της Πελοποννήσου κι' έγραψαν εφημερίδα γιομάτη ψέματα που τα συγχώραγε ο ιερός σκοπός ." Αδελφοί Ρουμελιώται , προεστοί και καπεταναίοι του Λιδωρικιού , Μαλανδρίνου , Κράβαρι , και όσοι εν Χριστώ αδελφοί ", σημείωνανα .Σήμερα μας ήρθαν είδησες από σημαντικά προσώπατα της Πόλης και του Μορέως και μας λένε το πωςοι Ρούσσοι επέρασαν τα Μπαλκάνια και τραβάνε ντρίτα στη Πόλη . Το στράτεμα θα ήταν 200 χιλιάδες της στερηάς και εκατό του πελάγου . Η αρμάτα 8 βατσέλα , τριπόντιδες και φριγάδες 24 .

   Οι Τούρκοι τραβιώνται στη πέρα πάντα .Πέντε Ρούσικα καράβια εξεμπαρκάρισαν ασκέρι στη Μάνη και Νηόκαστρο , και τράβηξαν ντρίτα το κόρφο της Πάτρας για να βγάνουν το άλλο ασκέρι , το τσιμπιχανέ , και εκατό χιλιάδες φλωριά , πεσκέσι της Ρουσίας στους Ρωμαίους των αρμάτων .Οι Μωραίταις πήραν τη Τριπολιτσά , και οι Μανιάτες τη Καλαμάτα . Αύριο μας έρχεται ο άρχοντας καπετάν Ανδρέας Λόντος με χίλιους πεντακόσιους Βοστιτζάνους , και ελπίζουμε να εύρη ούλη τη Ρούμελη στ' άρματα . Την ώρα που γράφομε μας ήρθε γραφή από τον πιλότο των Ρούσικων καραβιώνε Μαυροθαλασσίτη πως η αρμάτα άραξε στον Πάπα .Ακόμη μας λέγει το πως και η Φράντζα θέλει το Ρωμαίϊκο .

    Η βάρδια μας , είδε τα καράβια στο κόρφο μας . Καλώς να μας έρθουνε ".Το ίδιο σούρουπο - Κυριακή ήταν - το φύλλο έφτασε χέρι-χέρι στο Λιδορίκι , όπου το δέχτηκαν καλοσυνάτες καρδιές και χέίλια που πρόσμεναν να ξεθερμαθούν από τις δροσοστάλες που φώλιαζαν στις ψυχρές αράδες του . Ο Αναγνώστης Λιδωρίκης , ο Παπαγιώργης Πολίτης , ο Αναγνώστης Μαργέλλος , ο στρατιωτικός αρχηγός Δήμος Σκαλτσάς , τα πρωτοπαλίκαρά του - Θόδωρος Χαλβατζής και Τριαντάφυλλος Αποκουρίτης - και κάμποσοι άλλοι , αλαφροπατώντας σαν αγριόγατοι , από στράτες κρυφές , πνιγμένες στα πουρνάρια , τις αγριοσυκιές και τα βάτα , αντάμωσαν στην Αγιά Παρασκευή , το ταπεινό ξωκλήσι των Λιδωρίκηδων , οπού 'χαν ξαναβρεθή και στις είκοσιτρεις .Κάθισαν κάτω απ' το τρεμόσβηστο φτωχοκάντηλο .

   Πίσω τους , στο μεσοπαράθυρο , αχνογράφονταν ο άγιος τόπος με τα κακοτράχαλα βουνά που βύθιζαν τις κορφές τους μεσ' τα σύννεφα . Ο άγριος τόπος , που δεν άντεχε άλλο το ζυγό !Ένα σύγκρυο χαϊδολόγαγε τη ραχοκοκκαλιά τους , καθώς μελετούσαν το βάρος που τους έριχνε ο όρκος . Σ' αυτούς έλαχε ο κλήρος ! Αυτοί έπρεπε να βιαστούν , ν' αποφασίσουν !Γύρισαν τα μάτια στις ξεθωριασμένες εικόνες , δυνάμωσαν , κι' αποφάσισαν : Την άλλη μέρα , κι' όλας , στις 28 , θα σηκωθή το μπαιράκι ! Κατάστρωσαν και το σχέδιο : Ο Σκαλτσάς θα βάραγε το Λιδωρίκι κι ο Χαλβατζής το Μαλαντρίνο . Αν πέφταν και τα δυο , η επαρχία γινόταν Ρωμαϊϊκο .

   Τη βουλή τους , την παράγγειλαν και του Δεσπότη , του Ιωαννίκιου ." Άγιε του μηνούσαν , εμείς τραβάμε ! 'Οποιος θέλει , ας ακολουθήσει !"Σταυροκοπήθηκαν να φύγουν μα , πριν χωριστούν , ξεγλωσσιασμένος πεζοδρόμος τους έφερε μαντάτο χαρμόσυνο : Ο λεβέντης γέρο Πανουργιάς χτύπησε τα Σάλωνα , μπήκε στην πόλη κι έκλεισε τους Αγαρηνούς στο Κάστρο ! Ο Θεός είναι μεγάλος !Ξανασταυροκοπήθηκαν , αγκαλιάστηκαν , φιλήθηκαν και πήραν το δρόμο του γυρισμού . Την τρανή νύχτα , 'επρεπε νάναι σπίτια τους , ' αποκοιμιούνται οι εχθροί ! Προτού αμόλυσαν δικούς τους , να τρέξουν στα κιντινά χωριά να δώσουν είδηση σ' όσους μπορούν να κοπιάσουν .Η σάλπιγγα της κρίσεως τους καλούσε !Θαμπά , Δευτεριάτικα , οι Τούρκοι τάχασαν ! Πονηροί ασιάτες , όλο και κάτι μυρίζονταν , τούτος ο ξεσπασμός , όμως , ήταν αναπάντεχος .Οι ραγιάδες πιάσαν τ' άρματα ! Τους πολέμαγαν ! Ταμπουρωμένοι από βαθειά αυγή , οι Έλληνες , κάναν ζωνάρι στις αντικρινές λοφοσειρές , άλλοι χαμηλότερα , άλλοι ψηλότερα , ενώ - στο μεταξύ - καινούργιοι , αναμμένοι απ' το πηλαλητό , κατρακύλαγαν στις πλαγιές , ροβόλαγαν στα ριζώματα , λες κι είχαν ξεχειλίσει οι ξεριάδες κι' έτρεχαν να σμίξουν στην κοίτη του Μόρνου .Αμπαρώθηκαν στα κονάκια τους οι Οθωμανοί και μάχονταν απελπισμένα .

    Μάχονταν κι οι Χριστιανοί .Τ' αντίβροντο , γιόμωσε των βουνών τα κάρκαρα . Λιάκουρες και κλεισούρες αντιβουίσαν . Τ' αγέρι πήρε τη μπαρουτίλα και την ταξείδεψε πάνω απ' τα χωριά , κάτι σαν τραγούδι , σα μοσχολίβανου μυρουδιά .Μακρυά απ' τους δικούς τους οι Τούρκοι , τόνοιωσαν πως η μοίρα τους ήταν κομμένη . Τόειδε ξεκάθαρα ο αρχηγός τους , ο Γιουσούφ Εφέντης κι' οι γύρωθέ του και προσπέσαν στο Λιδωρίκη και τον Μαργέλλο , να μπούν στη μέση , να γλυτώσουν τα γυναικόπαιδα κι' αυτοί .Οι Έλληνες προύχοντες , δέχτηκαν τη μεσολάβηση . Τους οδήγησαν απέναντι , στον Τραγουδάκη , που ήταν στρατοπεδευμένος ο Σκαλτσοδήμος .

   Προσπάθησε ο Γιουσούφ να βάλη γιά την παράδοση όρους , ούτε να τ' ακούση ο Κλέφτης ! Το γένος πάλευε κι' η πάλη ήταν είτε γιά λευτεριά , είτε γιά θάνατο !Συμμαζώχτηκαν οι Τούρκοι και πρότειναν άλλα . κάναν κι' άλλες παραχωρήσεις . Ο Σκαλτσοδήμος όμως , λεβεντόκορμος , στητός , με τρόπους ίσιους αλλά με γλώσσα βαρειά κι' ανελέητη , τους ξέκοψε : " Όχι ", βροντοφώναξε , " Οχι ".Τρεμούλιασε ο Γιουσούφ , δείλιασε ! "...Χωρίς ..όρους λοιπόν ! χωρίς..όρους !...Παραδινόμαστε ...Πραδινόμαστε !....."

   Το τι έγινε , δεν περιγράφεται !...Ευθύς , σαν από σύνθημα , μαύρισαν τα σοκάκια από κόσμο . Που βρέθηκαν τόσες ψυχές ; Τα δίστρατα και τα ξέφωτα μπούκωσαν , όλο το Λιδορίκι μαζώχτηκε να θαυμάσει !Κι ως άστραφταν τα καριοφίλια τ' ασημιά και τα σπαθιά , δεν ξεχώριζες σε ποιόν απάνω έφεγγε η φλόγα τ' αρχηγού : Στον πρωτοκαπετάνιο , το Δήμο Σκαλτσά , η στα μαυρισμένα παλικάρια του ;Δυνάμωνε ο κουρνιαχτός κι' η οχλοβοή . Η σύναξη - Τούρκοι κι' Έλληνες - με τούμπανα και καραμούζες , τράβηξε στην εκκλησιά , με τα ξαφτέιγα και το σταυρό μπροστά !Εκεί , ψάλαν όλοι το " Τη υπερμάχω " και το " Σώσον Κύριε τον λαόν σου " και μίλησε ο Λιδωρίκης : " Αδελφοί , είπε , έφτασε και των Γραικών ο καλός καιρός . Και έφτασε με τόση ορμή , ώστε καμμιά ανθρώπινη δύναμη δεν είναι ικανή να τον γυρίση πίσω . Οι πίκρες και τα βάσανά μας τέλειωσαν .

   Οι βασιλιάδες αποφάσισαν να στεργιώσουν πάλι το Ρωμαίικο . Στη Βελά βρίσκεται ένας γκενεράλες ( στρατηγός ) του Μόσκοβου , πούρθε να παραλάβη το βιλαέτι του Λιδωρικιού , στ' όνομα των βασιλιάδων ".Δεν απόσωσε την κουβέντα και παρουσιάστηκε ο Γκενεράλες , με χρυσοκέντητηστολή και όπλα σκαλισμένα και σωρό παράσημα στα στήθια .Δεν ήταν Ρώσος Στρατηγός . Ήταν ο Φιλικός Σακελλίων που - συνεννοημένος με τους Λιδωρικιώτες , Γαλαξειδιώτες και Μαλαντρινιώτες μυημένους - ντύθηκε έτσι , να πιστέψουν οι Έλληνες , να φοβηθούν οι Τούρκοι .Ο Λαός , στα γιορινά του , έτρεξε μελίσσι να τον δη .

    Σταφύλιασε στα ψηλά δέντρα και στους βράχους , του άνοιγε πέρασμα και τον φήμιζε , σειώντας σημαίες και λάβαρα και λουλούδια και κλαδιά .Αυτός , χαιρετούσε δεξιά - ζερβά , με το χαμόγελο στα χείλη και γοργό πάτημα , όπως ταίριαζε σ' ένα Γκενεράλε . Διάβαινε , και πρόσωπο δεν έμεινε αδάκρυτο . Όλοι χαίρονταν τον νέο ανασασμό . Κανένας δεν αναλογιζόταν πόσες φορές η φυλή είχε βγή γεκασμένη !....Βρέθηκε μεσ' στο λαό , πήρε κι' έδωσε λόγους , ο Σακελλίων . Ώρες τον κράταγαν , τον ψηλαφούσαν , τον θωρούσαν .Ύστερα , ξέσφιξαν λίγο τον κλοιό , κι' αυτός τράβηξε στο προσωρινό διοικητήριο - το Σαράι των Λιδωρίκηδων - έβγαλε προκήρυξη και καλούσε όλους στην τάξη και πρόσθετε πως " όσοι Τούρκοι υποταχθούν , θέλουν πληρώνει εις το Ρωμαίικο φόρον ".Αργοσάλευε το πλήθος κάτω και σιγά-σιγά διαλυόταν , να συνεχίσει σ΄τα σπίτια του το γλέντι . Το βράδυ ο αστροχυμένος ουρανός άναψε ολόκληρος , για να δοξάσει τη λευτεριά του Λιδορικιού .

   Στην ξαστεριά του χειμώνα , η φωτοδοσιά του έλαμπε καθαρά , φουντωμένη , λες , απ' το κρύο αγέρι . Κρεμόταν από ψηλά , άγγιζε τα κορφοχιόνιστα γύρω βουνά κι' έσπαζε σε χιλιάδες παιγνιδίσματα στα ελάτια και τους πλατανιάδες .Το Λιδορίκι ήταν λεύτερο ! Πρώτο κομμάτι λευτερωμένη γη στη Ρούμελη .Στο μεταξύ , οι Τούρκοι του Μαλαντρίνου κρατιόνταν . Ήρθαν κι' άλλες δυνάμεις στο Χαλβατζή - ο Κατσικαπής κι' ο Κουτρούκης , μ' εκατό μαζί τους , απ' την Ξυλογαϊδάρα και τη Βιτρινίτσα - αλλά κείνοι βάσταγαν με τα δόντια . Κατείχαν το κέντρο του χωριού - οι 5-10 ελληνικές οικογένειες μέναν στις άκρες - και κλείστηκαν στους πύργους των προυχόντων Χασάν Αγά , Αχμετ Αγά , Αβδή Αγά , αποφασισμένοι .Λύσσαγαν αυτοί , λύσσαγαν κι' οι απόξω .

  Μια παραλλαγή , ενός κλέφτικου – δημοτικού τραγουδιού για το Σκαλτσοδήμο , όπως σώθηκε .

  Του Σκαλτσοδήμου

Στη ρίζα από ένα έλατο κάθεται ο Σκαλτσοδήμος

με την Κρουστάλλω στο πλευρό με την Μπαμπαλοπούλα.

Κάθεται ο Διάκος μια μεριά, δεξιά ο Σκαλτσοδήμος

κι ο Γούλας ο περήφανος κάθεται αλάργα, αλάργα.

Κέρνα ,Κρουστάλλω, κέρνα μας, κέρνα ως που να φέξει.

Κέρνα το Διάκο μια βολά, τον Σκαλτσοδήμο δύο.

Τον Γούλα τον περήφανο μην τον κερνάς να σκάζει.

Σκιάζομαι, Δήμο μ', σκιάζομαι, κακό να μη μας κάμει.

Όσο είναι ο Δήμος ζωντανός, Κρουστάλλω μη φοβάσαι,

εμείς θα ζούμε στα βουνά, στα κλέφτικα λημέρια.

Γεια και χαρά σου Δήμο μου, Δήμο και Σκαλτσοδήμο.

Καλό  σας  απόγευμα , ΧΡΟΝΙΑ  ΠΟΛΛΑ  ΓΙΑ  ΤΗ  ΜΕΡΑ

Απ’ το  “ Λιδωρίκι “ με  αγάπη ….Κ.Κ.-

ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΟΥ ΞΕΣΗΚΩΜΟΥ ΚΑΙ ΤΗΣ ΑΠΕΛΕΥΘΕΡΩΣΗΣ ΤΟΥ ΛΙΔΟΡΙΚΙΟΥ

 

Δήμος Σκαλτσάς ή Σκαλτσοδήμος , ο λευτερωτής του Λιδορικιού .

ΛΙΔΟΡΙΚΙ 28 ΜΑΡΤΙΟΥ 1821

   Ψεύτικα , αφανέρωτα όνειρα νωθρής καλοκαιριάς , βάφτιζαν τα ψιθυρίσματα των παράτολμων για την Εθνική λύτρωση , οι συνετοί κι' οι φρόνιμοι . Και , πάντα , κρίναν τα χρόνια τα άγουρα , τον καιρό ακατάλληλο και πρόωρη κάθε κίνηση .Όμως , οι αποφασισμένοι δεν ψυχραίνονταν . Δεν τους ψυχοπλάκωνε το ριζικό , το λογικό .

   Τ' απόδιωχναν κι' αφουγκράζονταν την καρδιά τους , μονάχα .Και κείνη , Ελληνική , συμβουλάτορας θεϊκός , μαγεύτρα , ένας σεισμός , μια έκρηξη , τους διάταζε : Τώρα !...Τώρα είναι η στιγμή για τη Ρωμιοσύνη !...Τώρα !...Κι' αυτή η πρoσταγή , αυτό το κάλεσμα , βάσταξε τέσσερις αιώνες , σάρκωσε τις ελπίδες τόσων γενιών , τις θέριεψε , τις ψήλωσε κορφουρανίς του μύθου !

   Τούτη η μαρτυρική , καρτερική Δωρική γη , π'αντιφεγγίζεται απ' τους δυο φάρους - το Λιδορίκι και τη Βαρνάκοβα , με την Επισκοπή Λιδορικιού γέφυρα μαλαματένια - οργώθηκε όσο καμιά άλλη από προφητείες για λευτεριά . Οργώθηκε βαθειά κι΄επίπονα . Οργώθηκε μ' αίματα και προσδοκίες και δάκρυα...Θρησκευτικοπολιτιστικό κέντρο η Βαρνάκοβα , πολιτικοστρατιωτικό το Λιδωρίκι , συνειδητοποίησαν την ιερή και απαράβατη φωνή της πατρίδας , κράτησαν άσβεστη τη δάδα της φυλής και την έστειλαν σε φαράγγια και γυρογιάλια , μεγαλειώδη λαμπαδηφορία που προμηνούσε την ανάσταση .

   Ήταν οι άνθρωποί της οι δρομείς . Οι ανήσυχοι . Οι ανήσυχοι ξωμάχοι της . Οι σκληροί βουνήσιοι της . Οι γαλήνιοι θαλασσινοί της .Με το σταυρωτικό άγγελμα - Εάλω η πόλις - δεν γονάτισαν . Δεν κιότεψαν . Δεν λύγισαν ...Περιορίστηκαν ! Περιορίστηκαν και μείναν για λίγο μουδιασμένοι ...Για λίγο .Ύστερα ...Ύστερα , φτέρωσαν ξανά και σκόρπισαν όπως κι' όπου μπορούσαν τη ζωτικότητά τους .- Η Βαρνάκοβα , καλλιεργεί τα γράμματα και βγάζει και όσιο , τον Δαυίδ .- Ένας απλός , ένας ελάχιστος Λιδωρικιώτης παπάς - ο Μιχαήλ - γιγαντώνεται κήρυκας του Γένους και φτάνει το 1586 , ως τη μακρινή Γερμανική Τυβίγγη , ζητώντας βοήθεια για τη θρησκεία που σβηνόταν .- Άλλος ξεχασμένος , ο Γιάννης Κάψης - ίσως ο τολμηρότερος Λιδορικιώτης - αναταράζει το Αιγαίο , περιφρονεί την πανίσχυρη Τούρκικη αρμάδα , κάνει μόλογο την αντρειοσύνη και την τιμιότητά του , γίνεται - στα 1677 - βασιλιάς της Μήλου και μένει δυο χρόνια στο θρόνο .-

   Ένας τρίτος Λιδωρικιώτης , ο Λωρής , υψώνει επαναστατική σημαία , δω μέσα , το Μάρτη του 1770 , όταν όλα τα ‘σκιαζε η φοβέρα και τα πλάκωνε η σκλαβιά .- Τέταρτος , ο Θανάσης Λιδωρίκης , ονομάζεται σφραγιδοφύλακας - δηλαδή Πρωθυπουργός - του παντοδύναμου Αλή Πασά και συντράμει παλικαρίσια τους τρισάθλιους συμπατριώτες του .....Και τόσοι άλλοι , γνωστοί και άγνωστοι , επώνυμοι και ανώνυμοι , τιμημένοι ή παραμελημένοι !

   Εκείνο που ξέσπασε το Μάρτη του 21 , δεν βρήκε το Λιδωρίκι ανέτοιμο . Οι εθνεγέρτες πλόκαμοι της Φιλικής Εταιρείας είχαν δεθεί στον αμάραντο κορμό της λαϊκής και θρησκευτικής παράδοσης και κράτησαν ξυπνό τον Έλληνα , με δυνατό και ενεργό , μέσα του , όλο το παρελθόν κι' όλη την πίστη κι' όλη την αρετή της δύστυχης ζωής του .Ένας Λιδωρικιώτης έμπορας - ο Γιάννης Παπαλέξης - ορκίστηκε στο υπέροχο μυστικό , στη Σεβαστούπολη , το 1820 .

   Οι ξακουστές οικογένειες του τόπου - Λιδωρίκηδες , Μαργελλαίοι , Καρμαίοι , Παπαπολίτηδες - κι' οι καπεταναίοι - Σκαλτσάς , Σαφάκας , Αποκουρίτης , Μαστραπάς - κατηχήθηκαν κι' αυτοί . Πλέξαν τη θέληση όλοι , κυρίως - όμως - τρεις ήταν οι αποσταλμένοι της Ανωτάτης Αρχής στη Επαρχία : Ο Λειβαδίτης Θανάσης Ζαρίφης , ο Κώστας Σακελλίων κι' ο Παναγιωτάκης Λιδωρίκης - αδελφός του Θανάση . Σε τούτους , είχε ανατεθεί το μπουρλότιασμα των ψυχών , ο βρασμός κι' η ορμή .

   Παιδευμένοι του λόγου τους , οραματιστές , πραγματοποιοί , ξέροντας να οργανώσουν , ξέροντας να κινητοποιήσουν , περνοδιαβαίνουν και οιστρηλατούν .Το Λιδωρίκι , τότε , είχε κοντά 400 οικογένειες , κάπου δυο χιλιάδες νομάτους , μισούς Χριστιανούς και Μωαμεθανούς , που μίλαγαν ελληνικά όλοι γιατί - όπως σημειώνει ο Γάλλος Πουκεβίλ - 0ι Τούρκοι δεν ήταν παρά αλλαξοπιστεμένοι ντόπιοι .Στο γειτονικό Μαλαντρίνο , τα πράγματα χειροτέρευαν : Απ' τις 100 φαμιλιές του , μόνο 5-10 ήταν Ελληνικές .

   Στα γύρω χωριά , ζήτημα είναι αν κατοικούσαν Τούρκοι .Με τον ερχομό του 21 , η Φιλική συνδαύλιζε τη φωτιά πού χε ανάψει και πύρωνε τα αίματα που τόσο υπομόνεψαν . Οι κεφαλές της , μαζεύονταν δω - κει και σκέπτονταν . Σκέπτονταν και χάραζαν πηδήματα χορού . Χορού πρωτόγνωρου . Πηδήματα πελώρια , που θα πέρναγαν το Γένος απ΄το σκοτάδι στο φως , απ' τις αλυσίδες στη λευτεριά .

   Στις εικοσιδυό του Μάρτη , ο λιοντόκαρδος Οδυσσέας , ο γιός τ' Αντρούτσου , έστειλε γραφή στους προύχοντες του Γαλαξιδιού και τους παρακίναγε ." Αγαπητοί μου Γαλαξιδιώται " , έλεγε ," Ήτανε βέβαια από το Θεό γραμμένο να δράξωμε τα άρματα μία ημέρα , και να χυθούμε καταπάνω στους τυράννους μας , που τόσα χρόνια ανελεήμονα μας τυραγνεύουν . Τι τη θέλουμε , βρε αδέρφια , αυτή τη πολυπικραμένη ζωή , να ζούμε αποκάτω στη σκλαβιά , και το σπαθί των Τούρκων να ακονιέται εις τα κεφάλια μας ; δεν τηράτε που τίποτα δεν μας απόμεινε ; αι εκκλησίαι μας γενήκανε τζαμιά και αχούρια των Τούρκων , κανένας δεν μπορεί να πει πως τάχα έχει τίποτα εδικό του , γιατί το ταχύ βρίσκεται φτωχός σα διακονιάρης στη στράτα , οι φαμίλιες μας και τα παιδιά μας είναι στα χέρια και στη διάκριση των Τούρκων . Τίποτα αδέρφια , δεν μας έμεινε , δεν είναι πρέπον να σταυρώσωμε τα χέρια , και να τηράμε τον ουρανό , ο Θεός μας έδωκε χέρια , γνώσι και νου , ας ρωτήσωμε την καρδιά μας και ό,τι μας απαντυχαίνει ας το βάλωμε γρήγορα σε πράξιν , και ας είμεθα αδέλφια , βέβαιοι το πως ο Χριστός μας ο πολυαγαπημένος θα βάλει το χέρι απάνω μας . Ότι θα κάμωμε , πρέποντας είναι να το κάνωμε μίαν ώραν αρχύτερα , γιατί ύστερα θα κτυπάμε το κεφάλι μας . Τώρα η Τουρκιά είναι μπερδεμένη σε πολέμους και δεν έχει ασκέρια να στείλει καταπάνου μας .Ας ωφεληθούμε από την περίστασι , οπού ο Θεός , ακούοντας τα δίκαια παράπονά μας έστειλε δια ελόγου μας . Μια ώρα πρέποντας είναι να ξεσπάσει αυτό το μαράζι , οπού μας τρώγει την καρδιά . Στα άρματα αδέρφια , η να ξεσκλαβωθούμε , η να πεθάνωμε , και βέβαια καλλίτερο θάνατον δεν μπορεί να προτιμήσει κάθε χριστιανός και Έλληνας .Εγώ , καθώς το γνωρίζετε καλότατα , αγαπητοί μου Γαλαξιδιώται , εμπορώ να ζήσω βασιλικά , με πλούτη , τιμαίς και δόξαις . Οι Τούρκοι ό,τι και αν ζητήσω μου το δίνουνε παρακαλώντας , γιατί το σπαθί του Οδυσσέα δεν χωρατεύει . Έπειτα , κοντά στα άλλα , ενθυμούνται τον πατέρα μου που τους εζεμάτισε . Μα σας λέγω την πάσαν αλήθειαν αδέλφια , δεν θέλω εγώ μονάχα να καλοπερνώ και το γένος μου και βογκά στη σκλαβιά , μου καίεται η καρδιά μου , σα βλέπω να συλλογούμαι πως ακόμα οι Τούρκοι μας τυραγνεύουν .Από το Μωριά μου στείλανε γράμματα πως είναι τα πάντα έτοιμα . Εγώ είμαι στο ποδάρι με τα παλληκάρια μου , μα θέλω πρώτα να είμαι βέβαιος το πως θα με ακολουθήσετε και σεις ".

   Οι αρχόντοι , δασκαλεμένοι καλά , συνταίριασαν και τα χαμπέρια της Πελοποννήσου κι' έγραψαν εφημερίδα γιομάτη ψέματα που τα συγχώραγε ο ιερός σκοπός ." Αδελφοί Ρουμελιώται , προεστοί και καπεταναίοι του Λιδωρικιού , Μαλανδρίνου , Κράβαρι , και όσοι εν Χριστώ αδελφοί ", σημείωνα .Σήμερα μας ήρθαν είδησες από σημαντικά προσώπατα της Πόλης και του Μορέως και μας λένε το πως οι Ρούσσοι επέρασαν τα Μπαλκάνια και τραβάνε ντρίτα στη Πόλη . Το στράτεμα θα ήταν 200 χιλιάδες της στεριάς και εκατό του πελάγου . Η αρμάτα 8 βατσέλα , τριπόντιδες και φριγάδες 24 .

   Οι Τούρκοι τραβιώνται στη πέρα πάντα .Πέντε Ρούσικα καράβια εξεμπαρκάρισαν ασκέρι στη Μάνη και Νιόκαστρο , και τράβηξαν ντρίτα το κόρφο της Πάτρας για να βγάνουν το άλλο ασκέρι , το τσιμπιχανέ , και εκατό χιλιάδες φλωριά , πεσκέσι της Ρουσίας στους Ρωμαίους των αρμάτων .Οι Μωραίτες πήραν τη Τριπολιτσά , και οι Μανιάτες τη Καλαμάτα . Αύριο μας έρχεται ο άρχοντας καπετάν Ανδρέας Λόντος με χίλιους πεντακόσιους Βοστιτζάνους , και ελπίζουμε να εύρη ούλη τη Ρούμελη στ' άρματα . Την ώρα που γράφομε μας ήρθε γραφή από τον πιλότο των Ρούσικων καραβιώνε Μαυροθαλασσίτη πως η αρμάτα άραξε στον Πάπα .Ακόμη μας λέγει το πως και η Φράντζα θέλει το Ρωμαίϊκο .

   Η βάρδια μας , είδε τα καράβια στο κόρφο μας . Καλώς να μας έρθουνε ".Το ίδιο σούρουπο - Κυριακή ήταν - το φύλλο έφτασε χέρι-χέρι στο Λιδορίκι , όπου το δέχτηκαν καλοσυνάτες καρδιές και χείλια που πρόσμεναν να ξεθερμαθούν από τις δροσοστάλες που φώλιαζαν στις ψυχρές αράδες του . Ο Αναγνώστης Λιδωρίκης , ο Παπαγιώργης Πολίτης , ο Αναγνώστης Μαργέλλος , ο στρατιωτικός αρχηγός Δήμος Σκαλτσάς , τα πρωτοπαλίκαρά του - Θόδωρος Χαλβατζής και Τριαντάφυλλος Αποκουρίτης - και κάμποσοι άλλοι , αλαφροπατώντας σαν αγριόγατοι , από στράτες κρυφές , πνιγμένες στα πουρνάρια , τις αγριοσυκιές και τα βάτα , αντάμωσαν στην Αγιά Παρασκευή , το ταπεινό ξωκλήσι των Λιδωρίκηδων , οπού 'χαν ξαναβρεθεί και στις είκοσι τρεις .Κάθισαν κάτω απ' το τρεμόσβητο φτωχοκάντηλο .

Πίσω τους , στο μεσοπαράθυρο , αχνογράφονταν ο άγιος τόπος με τα κακοτράχαλα βουνά που βύθιζαν τις κορφές τους μεσ' τα σύννεφα . Ο άγριος τόπος , που δεν άντεχε άλλο το ζυγό !Ένα σύγκρυο χαϊδολόγαγε τη ραχοκοκαλιά τους , καθώς μελετούσαν το βάρος που τους έριχνε ο όρκος . Σ' αυτούς έλαχε ο κλήρος ! Αυτοί έπρεπε να βιαστούν , ν' αποφασίσουν !Γύρισαν τα μάτια στις ξεθωριασμένες εικόνες , δυνάμωσαν , κι' αποφάσισαν : Την άλλη μέρα , κι' όλας , στις 28 , θα σηκωθεί το μπαϊράκι ! Κατάστρωσαν και το σχέδιο : Ο Σκαλτσάς θα βάραγε το Λιδωρίκι κι ο Χαλβατζής το Μαλαντρίνο . Αν πέφταν και τα δυο , η επαρχία γινόταν Ρωμέϊκο .

   Τη βουλή τους , την παράγγειλαν και του Δεσπότη , του Ιωαννίκιου ." Άγιε του μηνούσαν , εμείς τραβάμε ! 'Οποιος θέλει , ας ακολουθήσει !"Σταυροκοπήθηκαν να φύγουν μα , πριν χωριστούν , ξεγλωσσιασμένος πεζοδρόμος τους έφερε μαντάτο χαρμόσυνο : Ο λεβέντης γέρο Πανουργιάς χτύπησε τα Σάλωνα , μπήκε στην πόλη κι έκλεισε τους Αγαρηνούς στο Κάστρο ! Ο Θεός είναι μεγάλος !Ξανασταυροκοπήθηκαν , αγκαλιάστηκαν , φιλήθηκαν και πήραν το δρόμο του γυρισμού . Την τρανή νύχτα , 'επρεπε να ναι σπίτια τους , ' αποκοιμιούνται οι εχθροί ! Προτού αμόλυσαν δικούς τους , να τρέξουν στα κοντινά χωριά να δώσουν είδηση σ' όσους μπορούν να κοπιάσουν .Η σάλπιγγα της κρίσεως τους καλούσε !Θαμπά , Δευτεριάτικα , οι Τούρκοι τα ‘ χασαν !    Πονηροί ασιάτες , όλο και κάτι μυρίζονταν , τούτος ο ξεσπασμός , όμως , ήταν αναπάντεχος .Οι ραγιάδες πιάσαν τ' άρματα ! Τους πολέμαγαν ! Ταμπουρωμένοι από βαθειά αυγή , οι Έλληνες , κάναν ζωνάρι στις αντικρινές λοφοσειρές , άλλοι χαμηλότερα , άλλοι ψηλότερα , ενώ - στο μεταξύ - καινούργιοι , αναμμένοι απ' το πηλαλητό , κατρακύλαγαν στις πλαγιές , ροβόλαγαν στα ριζώματα , λες κι είχαν ξεχειλίσει οι ξεριάδες κι' έτρεχαν να σμίξουν στην κοίτη του Μόρνου .Αμπαρώθηκαν στα κονάκια τους οι Οθωμανοί και μάχονταν απελπισμένα .

   Μάχονταν κι οι Χριστιανοί .Τ' αντίβροντο , γιόμωσε των βουνών τα κάρκαρα . Λιάκουρες και κλεισούρες αντιβουίσαν . Τ' αγέρι πήρε τη μπαρουτίλα και την ταξίδεψε πάνω απ' τα χωριά , κάτι σαν τραγούδι , σα μοσχολίβανου μυρουδιά .Μακριά απ' τους δικούς τους οι Τούρκοι , το νοιωσαν πως η μοίρα τους ήταν κομμένη . Το’ειδε ξεκάθαρα ο αρχηγός τους , ο Γιουσούφ Εφέντης κι' οι γύρωθέ του και προσπέσαν στο Λιδωρίκη και τον Μαργέλλο , να μπούν στη μέση , να γλυτώσουν τα γυναικόπαιδα κι' αυτοί .Οι Έλληνες προύχοντες , δέχτηκαν τη μεσολάβηση . Τους οδήγησαν απέναντι , στον Τραγουδάκη , που ήταν στρατοπεδευμένος ο Σκαλτσοδήμος .

Προσπάθησε ο Γιουσούφ να βάλει για την παράδοση όρους , ούτε να τ' ακούσει ο Κλέφτης ! Το γένος πάλευε κι' η πάλη ήταν είτε για λευτεριά , είτε για θάνατο !Συμμαζώχτηκαν οι Τούρκοι και πρότειναν άλλα . κάναν κι' άλλες παραχωρήσεις . Ο Σκαλτσοδήμος όμως , λεβεντόκορμος , στητός , με τρόπους ίσιους αλλά με γλώσσα βαριά κι' ανελέητη , τους ξέκοψε : " Όχι ", βροντοφώναξε , " Όχι ".Τρεμούλιασε ο Γιουσούφ , δείλιασε ! "...Χωρίς ..όρους λοιπόν ! χωρίς..όρους !...Παραδινόμαστε ...Πραδινόμαστε !....."

   Το τι έγινε , δεν περιγράφεται !...Ευθύς , σαν από σύνθημα , μαύρισαν τα σοκάκια από κόσμο . Που βρέθηκαν τόσες ψυχές ; Τα δίστρατα και τα ξέφωτα μπούκωσαν , όλο το Λιδωρίκι μαζώχτηκε να θαυμάσει ! Κι ως άστραφταν τα καριοφίλια τ' ασημιά και τα σπαθιά , δεν ξεχώριζες σε ποιόν απάνω έφεγγε η φλόγα τ' αρχηγού : Στον πρωτοκαπετάνιο , το Δήμο Σκαλτσά , η στα μαυρισμένα παλικάρια του ;Δυνάμωνε ο κουρνιαχτός κι' η οχλοβοή . Η σύναξη - Τούρκοι κι' Έλληνες - με τούμπανα και καραμούζες , τράβηξε στην εκκλησιά , με τα ξαφτέρυγα και το σταυρό μπροστά !Εκεί , ψάλαν όλοι το " Τη υπερμάχω " και το " Σώσον Κύριε τον λαόν σου " και μίλησε ο Λιδωρίκης : " Αδελφοί , είπε , έφτασε και των Γραικών ο καλός καιρός . Και έφτασε με τόση ορμή , ώστε καμιά ανθρώπινη δύναμη δεν είναι ικανή να τον γυρίσει πίσω . Οι πίκρες και τα βάσανά μας τέλειωσαν .

   Οι βασιλιάδες αποφάσισαν να στεργιώσουν πάλι το Ρωμαίικο . Στη Βελά βρίσκεται ένας γκενεράλες ( στρατηγός ) του Μόσκοβου , πούρθε να παραλάβει το βιλαέτι του Λιδωρικιού , στ' όνομα των βασιλιάδων ".Δεν απόσωσε την κουβέντα και παρουσιάστηκε ο Γκενεράλες , με χρυσοκέντητη στολή και όπλα σκαλισμένα και σωρό παράσημα στα στήθια .Δεν ήταν Ρώσος Στρατηγός . Ήταν ο Φιλικός Σακελλίων που - συνεννοημένος με τους Λιδωρικιώτες , Γαλαξειδιώτες και Μαλαντρινιώτες μυημένους - ντύθηκε έτσι , να πιστέψουν οι Έλληνες , να φοβηθούν οι Τούρκοι .Ο Λαός , στα γιορτινά του , έτρεξε μελίσσι να τον δη .

   Σταφύλιασε στα ψηλά δέντρα και στους βράχους , του άνοιγε πέρασμα και τον φήμιζε , σειώντας σημαίες και λάβαρα και λουλούδια και κλαδιά .Αυτός , χαιρετούσε δεξιά - ζερβά , με το χαμόγελο στα χείλη και γοργό πάτημα , όπως ταίριαζε σ' ένα Γκενεράλε . Διάβαινε , και πρόσωπο δεν έμεινε αδάκρυτο . Όλοι χαίρονταν τον νέο ανασασμό . Κανένας δεν αναλογιζόταν πόσες φορές η φυλή είχε βγει γελασμένη !....Βρέθηκε μεσ' στο λαό , πήρε κι' έδωσε λόγους , ο Σακελλίων . Ώρες τον κράταγαν , τον ψηλαφούσαν , τον θωρούσαν .Ύστερα , ξέσφιξαν λίγο τον κλοιό , κι' αυτός τράβηξε στο προσωρινό διοικητήριο - το Σαράι των Λιδωρίκηδων - έβγαλε προκήρυξη και καλούσε όλους στην τάξη και πρόσθετε πως " όσοι Τούρκοι υποταχθούν , θέλουν πληρώνει εις το Ρωμαίικο φόρον ".Αργοσάλευε το πλήθος κάτω και σιγά-σιγά διαλυόταν , να συνεχίσει στα σπίτια του το γλέντι . Το βράδυ ο αστροχυμένος ουρανός άναψε ολόκληρος , για να δοξάσει τη λευτεριά του Λιδωρικιού .

   Στην ξαστεριά του χειμώνα , η φωτοδοσιά του έλαμπε καθαρά , φουντωμένη , λες , απ' το κρύο αγέρι . Κρεμόταν από ψηλά , άγγιζε τα κορφοχιόνιστα γύρω βουνά κι' έσπαζε σε χιλιάδες παιγνιδίσματα στα ελάτια και τους πλατανιάδες .Το Λιδωρίκι ήταν λεύτερο ! Πρώτο κομμάτι λευτερωμένη γη στη Ρούμελη .Στο μεταξύ , οι Τούρκοι του Μαλαντρίνου κρατιόνταν . Ήρθαν κι' άλλες δυνάμεις στο Χαλβατζή - ο Κατσικαπής κι' ο Κουτρούκης , μ' εκατό μαζί τους , απ' την Ξυλογαϊδάρα και τη Βιτρινίτσα - αλλά κείνοι βάσταγαν με τα δόντια . Κατείχαν το κέντρο του χωριού - οι 5-10 ελληνικές οικογένειες μέναν στις άκρες - και κλείστηκαν στους πύργους των προυχόντων Χασάν Αγά , Αχμέτ Αγά , Αβδή Αγά , αποφασισμένοι .Λύσσαγαν αυτοί , λύσσαγαν κι' οι απόξω .

Μια παραλλαγή , ενός κλέφτικου – δημοτικού τραγουδιού για το Σκαλτσοδήμο , όπως σώθηκε .

Του Σκαλτσοδήμου

“ Στη ρίζα από ένα έλατο κάθεται ο Σκαλτσοδήμος

με την Κρουστάλλω στο πλευρό με την Μπαμπαλοπούλα.

Κάθεται ο Διάκος μια μεριά, δεξιά ο Σκαλτσοδήμος

κι ο Γούλας ο περήφανος κάθεται αλάργα, αλάργα.

Κέρνα ,Κρουστάλλω, κέρνα μας, κέρνα ως που να φέξει.

Κέρνα το Διάκο μια βολά, τον Σκαλτσοδήμο δύο.

Τον Γούλα τον περήφανο μην τον κερνάς να σκάζει.

Σκιάζομαι, Δήμο μ', σκιάζομαι, κακό να μη μας κάμει.

Όσο είναι ο Δήμος ζωντανός, Κρουστάλλω μη φοβάσαι,

εμείς θα ζούμε στα βουνά, στα κλέφτικα λημέρια.

Γεια και χαρά σου Δήμο μου, Δήμο και Σκαλτσοδήμο.”

΄

Καλό σας βράδυ ……Κ.Κ.-