Łukasz Tomczyk

Zjawisko selfie wpisuje się w interdyscyplinarny dyskurs o znaczeniu dystrybucji obrazów i ich angażowaniu do interakcji online za pośrednictwem nowych mediów. Przedstawiony w artykule przegląd tekstów łączy próba przybliżenia uwarunkowań psychospołecznych i kulturowych opisanego zjawiska. Ich różnorodność sprawia, że indywidualny profil użytkowników portali społecznościowych można rozpatrywać w kategoriach tożsamości rozproszonej, lustrzanej lub moratoryjnej. Jednocześnie istnieje wiele przesłanek natury społecznej, które wskazują na istnienie obiektywnych czynników skłaniających młodych ludzi do kompulsywnego wyrażania buntu wobec istniejących form ich stereotypizacji i seksualizacji. Zjawisko selfi e przywołuje też ważne kwestie dotyczące komunikacji, fotografi i i mediów cyfrowych, ponieważ budzi wiele obaw dotyczących prywatności, bezpieczeństwa i nadzoru. Nie sposób zatem uniknąć w tym dyskursie wielogłosu: medioznawców, kulturoznawców, psychologów i pedagogów. Chociaż reprezentowane przez nich dyscypliny przyjmują często różne perspektywy badawcze, to łączy je paradygmat interpretatywny, a w jego ramach rozumienie sposobów doświadczania świata przez człowieka i bycia w świecie, co rodzi przekonanie, że wiedza o pojawiających się, złożonych konstruktach społecznych i kulturowych otwiera nowe perspektywy ich interpretacji przez pedagogów.

Czego możemy nauczyć się od tych, którzy prowadzą zdalną edukację od dawna? E dukacja zdalna ma długie tradycje. Kształcenie przy wykorzystaniu edu-kacji korespondencyjnej (listy tradycyjne), radia, telewizji, gazet, a więc starych mediów, stało się wymuszoną koniecznością w szczególności w krajach o niskiej gęstości zaludnienia. Równie istotnym powodem wprowadzenia metod uczenia się i nauczania na odległość był brak dostępu do instytucji edukacji formalnej i pozaformalnej w siedliskach oddalonych od więk-szych skupisk ludzkich. Wraz z rozwojem społeczeństwa informacyjnego wzro-sły techniczne możliwości przesyłania danych, lecz jednocześnie w wielu krajach nie zniknęły ograniczenia uniemożliwiające powoływanie nowych instytucji edu-kacyjnych, które zniwelowałyby brak dostępu do placówek oświatowych. Owa zależność spowodowała wzrost popularności platform służących kształceniu zdalnemu przede wszystkim w krajach rozwijających się. Z opisanymi wcześniej wyzwaniami od wielu lat zmagają się organizatorzy edukacji formalnej w krajach afrykańskich, Australii, Azji, Ameryce Łacińskiej, krajach wyspiarskich. Jednakże należy na wstępie wyraźnie podkreślić, że w większości państw nauczanie zdal-ne jest traktowane jako jeden z alternatywnych środków dydaktycznych. Jest to atrakcyjna, multimedialna forma przekazywania wiedzy stosowana głównie w nurcie działań uzupełniających tradycyjne formy edukacji (zob. Pegrum, Oakley, Faulkner, 2013). Analizując możliwości stosowania kształcenia online jako substy-tutu stacjonarnych zajęć, odwołano się do kilku zagranicznych przykładów, któ-93

The chapter presents the conditions related to the use of ICT in the didactic process in Polish schools and the phenomenon of e-inclusion. It contains references to the most up-to-date and relevant resources showing how digital media are being used by students and teachers. In this context, the advantages and disadvantages of introducing digital media into Polish education system are discussed. The important part of the text is the presentation of the financial aspects of media pedagogy as well as the challenges concerning the introduction of new didactic methods and means based on the new media.

The main goal of the paper is to present opinions about cyberbullying prevention in Poland in the light of teachers’ experiences. The authors show the current state of knowledge of electronic aggression and cyberbullying among the youths. They also present an overview of the difficulties educators face, the challenges and expectations of kids and youth regarding media prevention, as well as challenges related to the effectiveness of the modern, innovative prevention of risky behaviours. The study was conducted in the Pedagogical University of Cracow, in the first half of 2019, using a focus group method. The results provide new guidelines and findings which may be valuable for school practice and media pedagogy. The interviewed teachers declared that the effectiveness of the hitherto implemented preventive activities varies. They declared their need to develop their own digital literacy and were willing to participate in trainings focused on the practical aspects of anticipating cyberbullying and solving difficult cases (e.g. related to sexuality, image protection or attacking teachers via the Internet). The respondents admitted the necessity of joining efforts with police and local community institutions when solving the cyberbullying-related problems.

Celem artykułu było zdiagnozowanie skali zjawiska problematycznego użytkowania internetu (PIU) oraz problematycznego użytkowania portali społecznościowych (SNS). Badania zrealizowano w Polsce w 2017 na próbie 2670 adolescentów (średnia wieku=15,43, przy odchyleniu standardowym 1,5). W ramach badań wykorzystano test PIU oraz skalę użytkowania Facebooka z Bergen. Analizując wyniki zauważono, że 2,2% młodych osób posiada wszystkie faktory PIU, natomiast około 8% połowę faktorów świadczących o PIU. Ponadto mimo, że dziewczęta o wiele intensywniej użytkują SNS, około 25% z nich nie posiada żadnego symptomu PIU. Obecne formy profilaktyki szkolnej i rodzinnej (kontrola rodzicielska) w grupie adolescentów nie przyczyniają się do obniżenia PIU. Grupa adolescentów jest niehomogeniczna; osoby używające internetu w sposób intensywny, mające podwyższone faktory PIU stanowią tylko jej część. Zjawisko PIU, uzależnienia od internetu oraz współwystępujących zaburzeń podlega obecnie intensywniej analizie w zakresie wyodrębnienia kluczowych predykatorów, pozwalających na trafną i rzetelną diagnozę zarówno w perspektywie indywidulanej jak i makrospołecznej.

The research objective was to determine the level of digital literacy (DL) among teachers. The scope of DL was narrowed to the issue of the safe use of electronic media.The research was conducted using a competency test and diagnostic survey. The following aspects of DL were measured: awareness of the mechanisms of communication with other internet users and any threats resulting thereof; understanding what sexting is and what is meant by invasion of privacy; knowledge about copyright; ability to verify the credibility of information available online (the least developed area of DL); awareness of cyberbullying and the prevention thereof (the most developed DL skill); and the security of online financial operations. The study was conducted in the second half of 2016 in Poland, and was commissioned by the Ministry of National Education responsible for the Bezpieczna+ (Safe+) project. The survey was carried out among 421 lower-secondary school teachers (covering three grades for children aged 12/13 to 15/16) from all over the country. The research results can be generalised at α = 0.95 level. The teachers surveyed show different levels of DL. The teachers of technical subjects (including ICT) obtained the best results, whereas natural science 2 teachers scored the lowest. Age was not a determinant of ICT expertise. A low level of DL and safety skills prevails in the group of teachers who have recently began their career in education (trainees). The group of beginner teachers in particular should be given educational support. This research also breaks the stereotype that young teachers have much more advanced DL than older teachers.

The goal of the research was to assess the level of Digital Literacy (DL) among teachers. The study was diagnostic in order to show DL in six selected key areas: the ergonomics of using ICT, assessing the credibility of information, secure online communication, maintaining anonymity in the digital world, safe logging-in, and intellectual property. DL was measured using a knowledge and competence test. The study was conducted in Poland in 2017/2018 among 701 primary school teachers (primary being the second stage of education). Based on the data collected, we have noticed the following: DL is a heterogeneous concept; the respondents possess the lowest level of knowledge in the area of intellectual property law and know the most about ergonomics; gender does not determine the level of knowledge and competencies in the group. Furthermore, the Dunning-Kruger effect is noticeable among the teachers, in the context of evaluation of DL related to digital safety. We also need to emphasise that for teachers, DL is one of the key protective factors in digital safety, viewed holistically, in schools. Thus, diagnosing and facilitating the development of DL has become one of the key challenges faced by schools today.

Problematic Internet use (PIU) is one of the most notable of all Internet threats. Young people are one of the groups at particular risk of PIU. PIU has become a research and educational priority due to its scale and the accompanying shifts in the media pedagogy paradigm. PIU is also the subject of many discussions and raises many methodological questions. The goal of the present study was to highlight the scale of PIU, and its accompanying protective factors related to interests, emotions and offline time spent on developing hobbies and passions. The study was conducted in 2016 in Poland, among 663 school students aged 17.93 (SD = 1.46), by means of triangulation of quantitative research methods. The scale of PIU was determined using a shortened version of Young's Internet Addiction test. Warning symptoms of PIU were found in 23.52% of the respondents ("yellow light"), whereas full PIU can be observed in 5.88% of the students (the results are independent of gender). Thus, the stereotypical view that PIU is common is not true. PIU is connected with negative emotions offline (mostly boredom and a lack of self-control) and too little time spent on developing passions and interests. PIU presents a challenge in terms of both research and prevention. Depending on the criteria adopted, the scale of young people at risk of PIU changes. PIU is connected with offline activities. Failure to provide effective media education (focused on strengthening self-control when using new media) and neglecting individual passions and interests intensify PIU. Further discussion of the key factors that would allow PIU to be more clearly determined is also necessary. Keywords youths • Internet addiction • family • problematic Internet use • free time • Poland Inspiration to create the text is participation of the research team in COST action-European Network for Problematic Usage of the Internet CA16207 Correspondence to Łukasz Tomczyk, PhD,

Wiele niekorzystnych zjawisk występujących online jest powiązanych z ich odpowied-nikami offline. Przykładem może być relacja pomiędzy byciem sprawcą lub ofiarą agresji w bezpośrednim kontakcie oraz agresji elektronicznej czy też cyberprzemo-cy. O zależności między zjawiskami związanymi z przemocą wielokrotnie wspomina w swoich publikacjach J. Pyżalski, który podkreśla nakładanie się zjawisk ze świata online i offline. Internet może być środowiskiem sprzyjającym agresji i przemocy elek-tronicznej ze względu na kilka specyficznych dla mediów cyfrowych cech, takich jak: złudne poczucie anonimowości, niejawność komunikacji online, występowanie niewi-dzialnej publiczności, efekt kabiny pilota (brak widoczności bezpośrednich skutków agresji i przemocy zapośredniczonej elektronicznie, np. stanów emocjonalnych) (Py-żalski, 2012). Biorąc pod uwagę czynniki wymienione przez badaczy zjawisk związa-nych z cyberprzemocą i agresją elektroniczną, należy odnieść się do równie istotnego czynnika, jakim jest postrzeganie i ocena przemocy. W tabeli nr 10.1 zaprezentowano procentowy rozkład odpowiedzi odnoszących się do skali akceptacji sytuacji związa-nych z przemocą. Zakładając, że zachowania ryzykowne w świecie online współwystę-pują z sytuacjami w przestrzeni offline, należy mieć szczególnie na względzie skalę akceptacji przemocy. 10. Mowa nienawiści w internecie Łukasz Tomczyk (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie)

Obecnie coraz częściej badacze zajmujący się tematyką socjalizacji zapośred-niczonej przez nowe media zwracają uwagę na szanse i możliwości, jakie daje konstruktywne użytkowanie internetu. Paradygmat ryzyka uzupełniany jest przez paradygmat szans, a więc podkreślenie pozytywnych możliwości, wynikających ze specyfiki internetu (Livingstone i in., 2017; Pyżalski, 2016; Potyrała, 2017). Jacek Pyżalski (2017), analizując zagadnienie pozytywnego wykorzystania nowych me-diów, zwraca szczególną uwagę na fakt konstruktywnego użytkowania mediów cyfrowych, który staje się czynnikiem chroniącym przed zachowaniami ryzykow-nymi. Pozytywne wykorzystanie internetu sprzyja budowaniu kontaktów z innymi osobami o podobnych zainteresowaniach, umożliwia wymianę informacji ważnych w perspektywie rozwoju osobistego, jest szansą na wyrażanie siebie i autokreację, a także tworzenie nowych relacji. Dlatego szczególnie istotne jest kształtowanie kompetencji cyfrowych odnoszących się nie tylko do sfery rozrywkowej i komuni-kacyjnej, lecz również konstruktywnego użytkowania mediów cyfrowych. W tabeli nr 3.1 zaprezentowano listę aktywności, ukazującą obszary wykorzystania mediów cyfrowych w grupie młodych użytkowników. Wskazania odnoszą się do kwestii: pozyskiwania informacji i uczenia się w trybie online, uczestniczenia w debatach i ważnych działaniach prospołecznych, aktywności w procesie twórczym, komuni-kacji, rozrywki, zdrowia, rozwijania hobby, robienia zakupów online. 3. Aktywność młodych ludzi w internecie Łukasz Tomczyk (Uniwersytet Pedagogiczny im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie)

Digital Literacy (DL) is one of the key competencies modern teachers should have. Regardless of the stage of education, they should be skilled in using modern ICT solutions. Fluent use of digital media is one of the DL components-as much important as the ability to understand and anticipate online threats. DL of teachers determines not only their own safety but also the safety of children in elementary education. The paper sets out to address the following question: What is the level of digital literacy regarding e-threats among primary school teachers? The answer was given based on a competence tests and a diagnostic survey results. The research was conducted among 222 teachers in Poland and was commissioned by the Ministry of National Education (project executor: Cities on the Internet Association Tarnów and Navigo Wroclaw). It is the first research based on a real measurement of DL in the following areas: ergonomics of using ICT, reliable evaluation of online information, influence of advertising on children, relationships with other people through the Internet, setting logins and passwords, and malware protection. The conclusion are surprising: teachers have insufficient knowledge regarding protection of children against e-communication threats but their competencies regarding malware protection are relatively high. Particular support in strengthening DL should be provided to trainees, that is, teacher who begin their professional career.

The goal of the research was to present the scale of digital piracy (narrowed down to file downloading) among adolescents from the perspective of protective and accelerating factors. The research method was a diagnostic survey. The study was conducted in 2017 in Poland among 4121 adolescents, the average age of whom was 15.81 (55% of the respondents were females). Based on the data collected, we can conclude that the factors that accelerate digital piracy the most are: using download supporting software, the peer exchange of pirated files, and the lack of parental control. PRE PRINT VERSION Regular piracy (at least once a week) is practiced by approximately twelve of the students and is most often connected with downloading music. Boys download copyrighted files illegally much more often than girls. Piracy is a non-homogeneous phenomenon as there are different conditions that relate to the downloading of music, movies, and software. Downloading and sharing music is treated more like a habit than as piracy. The results suggest that, given the aspect of the accompanying mechanisms, we should be careful when interpreting piracy as homogeneous and common among adolescents. From the perspective of educational practices, the presented data show there is still a necessity to strengthen digital literacy related to legal aspects.

Artykuł ma na celu zaprezentowanie mechanizmów związanych z reklamą umieszczoną w przestrzeni mediów sieciowych, która ukierunkowana jest na młodych użytkowników. Tematyka perswazyjnych treści reklamowych została osadzona w modelu kompetencji cyfrowych, który obejmuje się tylko techniczną obsługę nowych mediów, lecz również rozumienie mechanizmów ich oddziaływania. Rozważania zostały intencjonalnie zaprezentowane w paradygmacie ryzyka (Plichta, Pyżalski, 2016) ze względu na podkreślenie i uwrażliwienie na wątek niewystarczająco obecny w polskiej pedagogice mediów. Opracowanie składa się z części wprowadzającej, gdzie zaprezentowano typologię zachowań ryzykownych w sieci oraz ulokowanie w tym kontekście reklamy internetowej. W dalszych fragmentach artykuły ukazano mechanizmy reklamy internetowej oraz wyniki zagranicznych badań dotyczących kształtowania zachowań konsumpcyjnych z wykorzystaniem technik multimedialnych wśród młodych internautów.

Celem artykułu jest charakterystyka zjawiska FOMO w perspektywie diag-nostycznej. Ten rodzaj uzależnienia od Internetu został omówiony w kontekście wyzwania społeczno-wychowawczego, mieszczącego się w paradygmacie ryzyka pedagogiki mediów. Zjawisko FOMO jest relatywnie nowym zachowaniem ryzykownym, które pojawiło się za sprawą upowszechnienia mediów sieciowych. W tekście podjęto próbę spojrzenia na FOMO w perspektywie różnych kryteriów diagnostycznych. W artykule, w części wstępnej, zaryso-wano zjawisko uzależnienia od Internetu. Następnie dokonano charakterystyki FOMO wraz ze sposobami mierzenia. Słowa kluczowe: nowe media, uzależnienie, Internet, FOMO, patologiczne użytkowanie ICT, profilaktyka, diagnoza, paradygmat ryzyka, pedagogika mediów

The text shows the importance of digital literacy among teachers in Poland. The analysis presented in the article narrows the concept of digital literacy to security issues. The importance of the subject results from the fact that teachers constitute an important link in the development of digital security at the second educational stage. The research was carried out on a sample of 279 teachers throughout Poland in 2016. The research is part of a national studies into the field of digital security in the school and family environment. The analyzes were carried out on behalf of the Ministry of National Education, commissioned by the Cities on the Internet Association (Stowarzyszenie Miasta w Internecie). The sample amounted up to 279 educators. The research tool involved: a knowledge and skill test on e-threats and a diagnostic survey (measuring attitudes towards the new media and collecting the sociodemographic data). The DL measurement was carried out as for the following areas: ergonomics of using the digital tools, reliability of information available on the Internet, safe interactions with other users, secure logins and passwords, protection of online image, copyrights. Each area was measured using 3 questions; the total number of test questions was eighteen. The tests are the attempt to go beyond the hitherto measurements of DL based on self-declarations. The weakest results were obtained in the area of copyrights. The highest test results were obtained for question regarding the protection from hoax. Teachers-beginners got the lowest results, thus they should be provided with particular support. The research shows the heterogeneity of the DL concept and the need for a lifelong education in the area of e-threats.

The paper is a brief overview of the possibilities of using new, ICT-based teaching solutions. It presents the positive results of integrating flipped learning, digital story telling methods into the learning and teaching process. The text refers to the latest solutions from the border areas of media pedagogy, adult education and ICT. It was written as part of the international project Smart Ecosystem for Learning and Inclusion.

Poza rynkiem pracy i systemem edukacyjnym. NEETs jako wyzwanie dla edukacji dorosłych Outside the labour market and education system. NEETs as a challenge for education of adults Słowa kluczowe: NEET, młodzi dorośli, Polska, Europa, ekonomia i rynek pracy. Abstract: The aim of the article is to describe young adults, being outside the job market and system of education. This group is determined by an acronym NEET (Eng. Not in employment, education or training). Young adults included in this category are a real challenge for educating adults in the following aspects: diagnosis, creating system solutions minimizing the phenomenon of belonging to margin groups, or creation of methodological solutions favoring efficient and relatively fast social inclusion in the job market, or inclusion in formal and non-forma education. According to data collected, every fifth young adult in Europe may be classified as a NEET. Definicyjne ujęcie zjawiska NEET. Sytuacja na rynku pracy i wszystkie jej uwa-runkowania, które polegają głównie na zamianie rynku pracodawcy na rynek pracownika oraz sytuacja demograficzna związana ze starzejącymi się społeczeństwami w całej Unii Europejskiej, powinny stwarzać komfortowe warunki do różnych form aktywności ludzi młodych. Tymczasem w skali globalnej coraz większym problemem zarówno dla rynku pracy, jak i edukacji staje się zjawisko określane jako NEET, które dotyczy generacji mło-dych osób, nie do końca rozpoznanej i którą nazwa się NETT-sami. W literaturze przed-miotu zawarte są informacje, że termin ten jest akronimem pochodzącym od angielskich słów: Not in Education, Employment, or Training (Szcześniak, Rondon, 2011, s. 242). Można też spotkać się ze stanowiskiem, że jest to skrót od innego sformułowania: Neither in Employment nor in Education and Training (Saczyńska-Sokoł, Łojko, 2016, s. 98). Analizując polskie opracowania naukowe i publicystyczne dotyczące tej kategorii osób, można spotkać się m.in. z następującymi określeniami opisywanej grupy mło-dzieży: młodzi trzy razy nic, generacja nic, pokolenie "ani-ani", młodzież bezczynna,

The paper presents the initial results of research into the individual conditions of the psychosocial functioning of NEETs in the educational context. The study was performed between May and September 2017 in Slovakia, Poland, and Estonia, by means of a triangulation of quantitative tools. The general objective of the study is to diagnose the level of critical thinking (Cornell Critical Thinking), reasoning (T.I.P.), problem solving strategies (NCS), and individual development assessment (IDEA) in a group of NEETs, and to compare these variables with one another and with socio-demographic characteristics. Based on an initial analysis of the results (100 individuals from each country were invited to participate in the survey; 235 questionnaires were gathered), we can see that the group analyzed presents a relatively high level of critical thinking and reasoning (intelligence indicator) and an average level of problem solving attitude. Breaking stereotypes about NEETs, the study fits into the critical paradigm of andragogical research. The results served as the foundation for a series of postulates regarding educational programs based on andragogical assumptions.

Smatra se da je model održivoga razvoja jedini model koji primjenjuje postulat unutar i međugeneracijske pravednosti te omogućuje siguran razvoj suvremenoga društva. S obzirom na to da obrazovanje omogućuje stjecanje složenih društvenih ciljeva, model održivoga razvoja mora biti primijenjen i u suvremenim školama. S tom svrhom stručnjaci UNESCO-a promoviraju obrazovanje za održivi razvoj (OOR) kao odgovor na izazove suvremenoga svijeta. Rad donosi rezultate empirijskoga istraživanja o znanju nastavnika o obrazovanju za održivi razvoj. U istraživanju
koje je provedeno 2016. sudjelovalo je 337 nastavnika nižih i viših razreda srednje škole. Analiza rezultata pokazala je da su poljski nastavnici nedovoljno pripremljeni za provedbu teza iz područja obrazovanja za održivi razvoj u obrazovne programe – njihovo znanje iz spomenutoga područja je nedostatno.

The preferences in the use of ICT at school and at home are varied among young people due to development of ICT in the 21st century environment. Educators need to pay attention to differences among groups of ICT users and their influence on teaching and the learning process. The purpose of this research was to identify the levels of ICT competence of university students and to assess differences in their use of ICT with special focus on social networks and mobile phones. The questionnaire survey at four universities in three countries was conducted to identify how university students use ICT for learning and out-of-school activities. The participants were 1348 university students. The obtained results only partially confirmed the general assumption that young people (Millennials) in contemporary society are characterized by skilled use of ICT in their everyday life. The application of cluster analysis found four different user groups according to their use of ICT in their life. Educators should be aware of the user groups’ differences among students and take them into account when planning, implementing and evaluating the teaching and learning process.

The objective of the paper is to diagnose scale and mechanisms determining digital piracy among young people in Poland. This type of risky online behaviour is insufficiently covered by research into issues of media education. The research was carried out between January and April 2016, in a group of 1137 school students. So far, these are the most extensive analyses conducted in Poland. The survey was also used to identify mutual relationships between: frequency of downloading files from illegal sources, knowledge about technical solutions regarding piracy, parental control in the area of new media usage, styles of using digital devices, problematic use of the Internet and use of Facebook. The most important findings reveal that occasional piracy occurs in the biggest group of respondents, whereas several percent of the interviewed students regularly download files. Parental control is one of the factors that prevent this type of behaviour. Male adolescents have much more knowledge about piracy and download files from illegal sources more regularly than girls.

Digital competences have become one of basic skills in XXI century. Due to the ability to digitally access data and manage information and use electronic services, the quality of life has improved, and there has been an improvement in many activities connected with communication, shopping, ticket booking and a range of other repetitive activities. However, there is an additional layer overlapping the technical skills, which layer is connected with understanding the threats deriving from common availability of ICT. The aim of this paper is a diagnosis of digital competences level of parents in the matter of safe use of electronic media. To do this, quantitative research have been prepared, which measure six crucial areas of internet threats: ability to evaluate reliability of information on Internet, safety in the matter of contact with other users, image protection on Internet, knowledge concerning copyrights, knowledge concerning cyber-bullying mechanisms, proper performance of financial operations. The weakest areas of digital literacy seem to be: copyright protection and issues concerning contact with other users. The research was realized with the use of a competence test. The analysis was carried out on 260 parents of students attending secondary schools in the second half of 2016.

The paper sets out to determine components of digital safety competences among teachers working in upper-secondary schools. The study was conducted in a group of 269 teachers in Poland, in 2016. Research participants were asked to fill in a test measuring their level of digital literacy, that is: knowledge and skills regarding cyber-security in social media, sexting, piracy, information credibility assessment, cyber-bullying and technical aspects of using ICT.

The aim of the paper is to show conditions of digital piracy among youth. Scale of the phenomenon is presented, with references to global reports on protection of intellectual property. The article also describes determinants connected with social internalisation of piracy standards. Social learning theory is used to present this topic, also in the context of risky behaviours mediated by media. The paper also includes references to digital competencies, technical determinants and moral aspects of piracy. It is an attempt to develop multi-factorial view on digital piracy as a behaviour that poses regular challenge to media pedagogy.

The paper outlines the phenomenon of digital piracy in Poland with particular focus on young Internet users. In the introduction, characteristics of piracy are presented by showing the scale and mechanisms of downloading files from illegal sources. Empirical part presents solutions to reduce this type of risk behavior, based on opinions shared by adolescents. The author tries to present different answers to the question: What activities could, in your opinion, eliminate digital piracy? Presented results of qualitative research are part of the project "Computer piracy as a challenge for media pedagogy BS-494 / P / 2017" and are in line with the risk paradigm of media pedagogy.

We are presenting a unique research report dedicated to the use of digital media in education and digital inclusion. It is unique because of the countries which contributed to this monograph showing the common challenges and differences present in the selected regions of Latin America and Europe. The monograph is the result of a systemic document analysis in: Bolivia, Brazil, Cuba, the Dominican Republic, Ecuador, Finland, Poland, Turkey and Uruguay. It is the effect of participation of representatives of selected universities in the project “Smart Ecosystem for Learning and Inclusion” - ERANet17/ICT-0076 SELI, the aim of which is to: identify the challenges in the use of ICT as a tool for learning and inclusion; initiate broad stakeholder dialogue and consultation to screen potential educational, technical and business solutions for the challenges; implement knowledge transfer of tested and effective solutions rooted within the media pedagogy paradigm of opportunities and create an education platform with tools to support work with disadvantaged individuals and groups such as migrants, the elderly, the physically challenged, and the deaf and dumb.
This book is a milestone for the analyses of the existing documentation, conducted by the representatives of nine academic centres. The results presented herein refer to the results of investigations into the key areas of digitally supported education and activities facilitating social inclusion and its subcategory – digital inclusion. Every chapter presents the general contexts of using the ICTs in education in the perspective of the development of the society saturated with the Internet and digital devices – the new media. Authors of the individual texts try to emphasise the meaning of digital literacy and data reflecting the level of digital gap, as well as the challenges faced by the selected European, Latin American and Caribbean (the Dominican Republic) countries. They also refer to the local, regional and governmental social policies, presenting the contexts – and good practices – in which preparation of teachers to use ICT, the process of reducing the digital divide and improving digital literacy take place. An important element of the work was to outline the issues relating to the educational innovation like: blockchain, digital storytelling, flipped learning, personalised learning or sharing pedagogy.  The publication is an overview, however, the texts are the attempts to diagnose and determine the role of the certain actors responsible for the process of successful digital inclusion and implementation of innovative ICT-based solutions into the formal and informal education. The selected chapters also form a catalogue of good practices implemented in the certain countries. Such point of view may prove particularly useful for further research in the field of comparative pedagogy, media in education, adult education or social policies.
We hope that this theoretical compilation will provide a valuable perspective for exchanging learning experiences through the transfer of the best solutions and presentation of the challenges faced by the countries participating in the SELI project.

Předkládaná monografie v podobě jubilejního, již desátého dílu mezinárodní vědecké edice Czech-Polish-Slovak studies in andragogy and social gerontology, má tradiční podobu společného počinu respektovaných odborníků z různých regionů střední a východní Evropy. Text, který je výsledkem této spolupráce, přináší jednoznačné a silné sdělení. Dlouhodobě reflektovaná proměna demografické struktury společnosti se stává neúprosnou realitou a kontinuální proaktivní příprava na úrovni států i jedinců nezbytným a nejefektivnějším nástrojem minimalizace dopadů mnoha negativních faktorů, které jsou s tímto trendem spojeny.
Nejen vyspělé a bohaté státy jsou v celosvětovém měřítku konfrontovány s realitou postupného stárnutí. Tento proces byl v minulosti nastartován především dynamickým rozvojem medicíny a kontinuálním zvyšováním životního standardu, kteréžto faktory ve svém důsledku vedly k postupnému prodlužování délky lidského života na jedné straně a neúprosně klesající porodnosti na straně druhé. Poprvé v dějinách lidé v postproduktivním věku v populaci početně převýší (případně již převýšili) skupinu dětí a mladistvých. Tento faktor představuje náročnou výzvu pro společnost jako celek. A ačkoli byla stáří jako životní etapě věnována v průběhu vývoje moderní společnosti věnována vždy mimořádná pozornost a různé kontexty tohoto fenoménu byly nahlíženy z perspektivy filozofie, medicíny, sociologie, psychologie, ekonomie, gerontologie, gerontagogiky nebo sociální práce, současná situace staví tyto disciplíny před dosud neznámý problém. Dle řady odborníků hrozí socioekonomický a generační kolaps společnosti, přičemž možnosti řešení daného stavu nejsou jednoznačně intendovány.
Mezi nejvíce dotčené země patří dle analýz OSN především Japonsko, Německo, Itálie a Finsko, vysoce ohrožené jsou však i regiony střední a východní Evropy. Studie WHO pak konstatují, že nejvíce přibývá obyvatel starších 60 let v rozvojových zemích. Jedná se tedy o skutečně celosvětový problém, který, ač jeho dopady budou mít primárně lokální charakter, má ve skutečnosti globální přesah. Mezi nejčastěji zmiňovaná rizika, spojená s realitou stárnoucí společnosti, patří např. pauperizace, ageismus, segregace, chudoba, rozpad sociálních systémů apod. Někteří odborníci hovoří v této souvislosti o tzv. demografické panice. Stáří v tomto kontextu již definitivně ztratilo charakter osobní či rodinné události a zaujalo pozici zásadního sociálního, ekonomického i politického fenoménu. V této souvislosti je stále větší důraz kladen především na prevenci a přípravu na stárnutí z pohledu jedince i státu, přičemž tato příprava nabývá charakteru dlouhodobého a komplexního, v případě konkrétního jedince skutečně celoživotního, procesu.
Měnicí se paradigma (nejen) sociálních věd nicméně svým důrazem na interdisciplinárnost a individualizaci generuje vhodné předpoklady pro efektivnější pochopení stáří a stárnutí. Výzkum stárnutí a stáří, identifikace možností využití potenciálu starších dospělých i vytváření veřejných politik by pak neoddiskutovatelně mělo být založeno na pochopení klíčových faktorů života této skupiny. Na tomto pohledu je založena i předkládaná publikace. Problematika stárnutí a příprava na něj je v ní tematizována v široké škále perspektiv, které se ve své synergii usilují o vybudování co nejkomplexnějšího pohledu na daný fenomén. Analyzovány jsou např. kontexty trhu práce, dobrovolnictví, sociální práce, kulturních aktivit a řada dalších. Tato v pravdě multidisciplinární orientace umožňuje dostatečně respektovat celostní pojetí jedince (intraindividuální komplexnost) a zároveň reflektovat heterogenitu populace populace jako celku (interindividuální variabilitu). Ambicí této monografie pak není pouze analyzovat společenskou realitu, ale i navrhovat konkrétní nástroje a opatření, směřující k redukci potenciálních negativních dopadů. Lze snad proto vyslovit naději, že se stane nejen příspěvkem obohacujícím dosavadní teoretické bádání, ale že by zde prezentované výsledky a zjištění mohly být inspirující i pro pole praxe. Zároveň děkujeme všem autorům, recenzentům, vědecké a redakční radě za jejich vklad k rozvoji celé edice.

Michal Šerák
Łukasz Tomczyk
 
Wstęp

Oddajemy do rąk czytelników, jubileuszowy, dziesiąty tom międzynarodowej serii Czech-Polish-Slovak Studies in Andragogy and Social Gerontology. Na przestrzeni ostatnich kilku lat seria staje się coraz bardziej rozpoznawalnym opracowaniem wśród badaczy – specjalistów z zakresu andragogiki i gerontologii społecznej z Europy Środkowej i Wschodniej. Prezentowane teksty są efektem współpracy, przynoszącym jasne i mocne przesłanie. Długoterminowa transformacja struktury demograficznej społeczeństwa staje się nieubłaganą rzeczywistością, a permanentne pro aktywne przygotowanie do starzenia się i starości na poziomie krajowym, jak i indywidualnym jest niezbędnym oraz najbardziej skutecznym narzędziem do minimalizacji wpływu wielu negatywnych następstw związanych ze zmianami społecznymi.
Nie tylko kraje rozwinięte i bogate muszą stawić czoła rzeczywistości związanej ze stopniowym starzeniem się społeczeństw na całym świecie. Po raz pierwszy w historii ludzie w wieku poprodukcyjnym przekraczają (lub już przekroczyli) liczbę dzieci i młodzieży w wybranych krajach. To trudne wyzwanie dla całego społeczeństwa. Konteksty starzenia się i starości dostrzegalne są obecnie nie tylko w ramach demografii i gerontologii, lecz także w opracowaniach z obszaru: filozofii, medycyny, socjologii, psychologii, ekonomii, pracy społecznej i innych. Obecna sytuacja sprawia, że wymienione dyscypliny zaczynają mierzyć się z niewystępującymi do tej pory zjawiskami zapośredniczonymi przez zmiany demograficzne. Według wielu ekspertów załamanie społeczno-gospodarcze i pokoleniowe społeczeństwa jest groźne, a możliwości rozwiązania sytuacji nie są do tej pory jasno określone.
Według analiz ONZ Japonia, Niemcy, Włochy i Finlandia należą do krajów najbardziej dotkniętych kwestią starzenia się społeczeństw. Do regionów zmagających się również z takim samym wyzwaniem zaliczane są kraje Europy Środkowej i Wschodniej. Ponadto badania WHO wskazują, że największy wzrost liczebności osób starszych ma miejsce właśnie w krajach rozwijających się. Starzenie się społeczeństw jest zatem prawdziwie globalnym wyzwaniem, mającym przede wszystkim następstwa w wymiarze lokalnym. Do najczęściej wymienianych zagrożeń współtowarzyszących ze zmianami demograficznymi wymienia się: ubóstwo, niekorzystne z ekonomicznej perspektywy przeobrażenia rynku pracy, segregację, rozpad systemu solidarności społecznej  i inne. Niektórzy eksperci analizując różne wymiary i charakterystykę przekazów medialnych towarzyszących analizowanemu zjawisku mówią wręcz o tak zwanej panice demograficznej. W tym kontekście starość definitywnie straciła charakter wydarzenia osobistego lub rodzinnego i przyjęła pozycję fundamentalnego zjawiska społecznego, gospodarczego i politycznego. Dlatego też coraz większy nacisk kładzie się na zapobieganie i przygotowanie do starzenia się z perspektywy jednostki i państwa, natomiast uprzedzenie negatywnych skutków przybiera formę długofalowych i złożonych działań, co w przypadku indywidualnych osób jest procesem trwającym całe życie.
Zmieniający się paradygmat (nie tylko) dla nauk społecznych, związany jest z rozwojem interdyscyplinarności i indywidualizacji, z jednoczesnym stwarzaniem odpowiednich warunków dla bardziej skutecznego zrozumienia starości i starzenia się. Badania dotyczące późnej dorosłości, określania sposobów wykorzystania potencjału starszych osób i opracowywania polityk społecznych powinny opierać się na zrozumieniu kluczowych czynników życiowych tej grupy. Niniejsza, jubileuszowa publikacja bazuje na wskazanym założeniu. Zagadnienia starzenia się i przygotowania do późnej dorosłości są tematycznie ukazane poprze różnorodne, uzupełniające się perspektywy, które w sposób synergiczny dążą do zbudowania jak najbardziej kompleksowego obrazu psychospołecznego funkcjonowania seniorów. W monografii ujęto tematykę związaną z rynkiem pracy, wolontariatem, pracą socjalną, działalnością kulturalną i wieloma innymi strategicznymi dla życia osób starszych obszarami. W zaprezentowanych tekstach starano się ukazać wielodyscyplinarną orientację,  pozwalającą wystarczająco respektować prawa jednostki (złożoność wewnątrzosobnicza), jednocześnie odzwierciedlając niejednorodność populacji seniorów jako całości (zmienność międzyosobnicza). Ambicją tej monografii jest nie tylko realizacja złożonej analizy rzeczywistości społecznej, ale także zaproponowanie konkretnych narzędzi i środków mających na celu ograniczenie potencjalnych negatywnych skutków starzenia się i starości. Odwołując się do zaprezentowanej tematyki można wyrazić nadzieję, że publikacja przyczyni się do wzbogacenia istniejących badań teoretycznych oraz stanie się inspiracją dla praktyki. Jednocześnie dziękujemy wszystkim dotychczasowym autorom, recenzentom, radzie naukowej i redakcyjnej za wkład w rozwój serii.

Oddajemy do rąk czytelników monografię, której naczelnym założeniem jest ukazanie złożonej charakterystyki zagrożeń w świecie online. Publikacja wpisuje się w dyskurs podejmowany przez pedagogów mediów wpisany w paradygmat ryzyka, którego egzemplifikacją są zachowania odstające od szeroko rozumianych, ogólnie przyjętych norm bezpiecznego użytkowania Internetu wśród dzieci i młodzieży. Koncentracja na negatywnych aspektach i następstwach związanych z użytkowaniem Internetem, smartfonów czy serwisów społecznościowych nie jest zagadnieniem nowym, lecz podejmowanym obecnie przez wielu pedagogów z ośrodków akademickich niemalże w całej Polsce.

Szacuje się, że w Polsce zjawisko wykluczenia cyfrowego dotyczy około 12 milionów obywateli (Batorski, 2015, s. 355). Osoby te nie są w stanie wykorzystać możliwości oraz zasobów ukrytych przed nimi w wirtualnej przestrzeni. Niewielka część tej grupy korzysta z wybranych e-możliwości w sposób zapośredniczony, dzięki pomocy innych osób. Brak uczestnictwa w wirtualnej przestrzeni w coraz mniejszym stopniu związany jest w Polsce z niedostatkiem funduszy na zakup sprzętu cyfrowego oraz niewystarczającymi środkami służącymi pokryciu stałych opłat za dostęp do Internetu. Najczęściej stan ten wynika z braku motywacji do użytkowania mediów elektronicznych oraz nieodpowiedniego poziomu kompetencji cyfrowych. E-inkluzja osób wykluczonych cyfrowo jawi się zatem jako jedno z wyzwań współczesnego społeczeństwa, bazującego na technikach informatycznych. Zastosowanie ICT zauważalne jest niemalże w każdym obszarze życia, pozwalając na wygodniejsze, szybsze i w wielu przypadkach ekonomicznie racjonalne radzenie sobie z zadaniami dnia codziennego (Jasiewicz et al., 2015, s. 3). Wobec tych faktów zagadnienie włączania cyfrowego zostało wpisane  w zadania polityki społecznej oraz uznane za jeden z priorytetów związanych z podnoszeniem poziomu kapitału ludzkiego (Stawicka, 2015, s. 3).
Należy podkreślić, że działania związane z minimalizacją wykluczenia cyfrowego w Polsce mają około 20-letnią historię. Pierwsze starania odnoszące się do minimalizacji zjawiska podziału cyfrowego realizowane były już pod koniec lat 90. XX wieku. Większość z nich w początkowym okresie rozwoju społeczeństwa informacyjnego związana była z doposażaniem gospodarstw domowych oraz wszelkich instytucji w komputery oraz ułatwienie dostępu do sieci. Kształtowanie kompetencji cyfrowych oraz rozbudzanie motywacji do „bycia online” w tym okresie schodziły w większości działań na dalszy plan. Kolejne lata cechował systematyczny rozwój różnych organizacyjnych form kształcenia osób wykluczonych cyfrowo, wśród których należy wymienić: kluby seniora, uniwersytety trzeciego wieku, biblioteki, fundacje, domy kultury, e-centra, Akademię Orange, firmy komercyjne oraz wiele organizacji pozarządowych (NGO) zaangażowanych w podnoszenie poziomu kompetencji cyfrowych, uzyskujących wsparcie na tę działalność ze źródeł zewnętrznych (zob. Bucholtz et al., 2015, s. 4). Zjawisko podziału cyfrowego stało się realnym i istotnym wyzwaniem ze względu na fakt, że rozwój technologiczny jest nieunikniony, a jego następstwa są nie do powstrzymania. Jedynym właściwym rozwiązaniem, jak podkreśla Janusz Morbitzer, jest stworzenie systemu edukacyjnego, który zapewni osobom wykluczonym pełny rozwój oraz możliwość kształcenia się w ciągu całego życia (Morbitzer, 2007, s. 133), a także uwzględni dynamikę wyznaczaną przez zjawiska zachodzące w społeczeństwie informacyjnym.
Biorąc pod uwagę słowa Heleny Radlińskiej (1947, s. 20) „za nikogo nie można się rozwijać i za nikogo - wzrastać”, można by uznać, że za zjawisko wykluczenia cyfrowego odpowiedzialne są tylko i wyłącznie osoby, które poprzez niewystarczająco rozwiniętą zdolność samokształcenia czy też braki edukacyjne dokonały auto-marginalizacji w społeczeństwie informacyjnym. Nic bardziej mylnego. Obecny rozwój nowych technologii, tworzonych z założenia przez młodych ludzi i dla młodych użytkowników, wygenerował mimowolnie w bardzo szybkim tempie zbiorowość posługującą się sprawnie narzędziami cyfrowymi oraz grupę nieradzącą sobie z rozwiązaniami w zakresie technologii informacyjno-komunikacyjnych (ICT), a także niechętną aktywności w wirtualnej przestrzeni. Zasadne jest więc stwarzanie okazji edukacyjnych, które poprzez odpowiednio metodyczne przygotowane rozwiązania w instytucjonalnych i pozainstytucjonalnych formach pozwolą na inkluzję cyfrową osób będących poza przestrzenią „globalnej cyfrowej wioski”. Odpowiedzialności za efekty związane z poziomem inkluzji cyfrowej należy poszukiwać zarówno po stronie osób uczących lub chcących podejmować tego typu aktywność, jak i polityków społecznych czy organizatorów edukacji pozaformalnej. Należy jednak na wstępie podkreślić, że dostrzegalność następstw związanych z wykluczeniem cyfrowym oraz kreowanie rozwiązań sprzyjających inkluzji cyfrowej wpisuje się w zestaw aktualnych zagadnień polityki społecznej oraz edukacyjnej państwa, o czym świadczy chociażby liczba strategii i dokumentów promujących kształtowanie kompetencji kluczowych, wśród których jednym z priorytetów jest posługiwanie się narzędziami cyfrowymi.
Polskie społeczeństwo od ponad dwóch dekad uczy się współodpowiedzialności za kształt otaczającej rzeczywistości. Współczesne czasy, określane społeczeństwem ryzyka, permanentnej zmiany, zakotwiczone w procesach intensywnego rozwoju techniki, zmian relacji społecznych, przeobrażeń systemu wartości oraz globalizacji powodują, że dobrowolne uczestnictwo społeczne jednostek stanowi wyzwanie dla kształtującego się społeczeństwa współodpowiedzialnego również za innych. O demokracji, oddolnym zaangażowaniu, postawach filantropijnych i wolontariackich, ukierunkowanych na jednostki i grupy wymagające wsparcia ze względu na czynniki wykluczające rozmawia się zazwyczaj analizując efekty końcowe, wynikające  z jednorazowych akcji społecznych lub też publiczno-naukowego dyskursu dotyczącego braku takich działań. Tematyka marginalizacji nigdy nie była obojętna pedagogom i działaczom społecznym, którzy podejmowali działania związane z potrzebami grup defaworyzowanych (zob. Szarota, 2012). Ich przemyślenia, propozycje teoretyczne i metodyczne oraz działania w środowiskach lokalnych pomagają od wielu dekad w przekształcaniu życia jednostek potrzebujących wsparcia, modernizacji środowiska życia jednostek, aktywizacji sił jednostkowych i społecznych, wzbogacaniu kapitału ludzkiego i społecznego, budowaniu nowych więzi społecznych, burzeniu stereotypów czy też dzieleniu się doświadczeniami w aktywności obywatelskiej (por. Naumiuk, 2007, s. 11-13).
Jak podkreśla Bohdan Skrzypczak, praca w i ze społecznością lokalną poprzez animację społeczną, pracę socjalną, organizowanie środowiska lokalnego, społeczną rewitalizację lub modernizację poprzez działanie o charakterze pedagogicznym wymaga uwzględnienia wielu determinantów, takich jak: zasoby środowiskowe, uwarunkowania prawne, możliwości systemu wsparcia instytucjonalnego i pozainstytucjonalnego oraz zasobów w postaci kapitału ludzkiego oraz społecznego (Skrzypczak, 2015, s. 21-22). Wspomniane zasoby instytucjonalne oraz kapitał ludzki w kontekście zmian demograficznych ukierunkowane są obecnie nie tylko na dzieci i młodzież, lecz coraz częściej na seniorów. Wynika to z faktu reorientacji działań środowiskowych na najstarszą grupę za sprawą coraz bardziej świadomego działania I i III sektora w dobie przeobrażeń demograficznych. Zofia Szarota zaznacza, że stowarzyszenia stają się powoli jednym z ważniejszych rzeczników interesów osób starszych, walczących o prawa do godnej i aktywnej starości (zob. Szarota, 2004a, s. 62-80).
Zadania związane z podejmowaniem i promowaniem wszystkich rozwiązań sprzyjających podnoszeniu jakości życia osób starszych wynikają przede wszystkim ze zmian demograficznych, z jakimi przyszło i przyjdzie się zmierzyć w Polsce na przestrzeni kolejnych dekad. Tworzenie nowych rozwiązań i wzmacnianie istniejących form opieki i wsparcia seniorów poprzez przygotowanie tej grupy do świadomego i pełnego udziału w życiu społecznym podnosi jakość funkcjonowania nie tylko osób w wieku senioralnym, lecz usprawnia cały system społeczny. Obecne wyzwania związane z aktywną starością skoncentrowane są zatem w obszarze czynności wspierających aktywizowanie i optymalizację egzystencji osób starszych w wymiarach fizycznym, psychicznym, społecznym, edukacyjnym i technologicznym (Fabiś, Wawrzyniak, Chabior, 2015, s. 9). Hasło gerontologów: „dodać lat do życia” zmieniło się na przestrzeni ostatnich lat w nowe „dodać życia do lat” (Halicki, 2009, s. 204).

Acronym NEET was first used in the United Kingdom to characterise individuals who do not participate in the formal and non-formal education system, and are not employed. According to the OECD report from 2014, the average NEET for OECD member countries is 18% in regards to the total population of young adults (Henderson, Hawke, Chaim, 2017, p.138-145). Considering the scale of the phenomenon, the problem of NEETs is one of the current challenges for adult educators, employment counselors, social policy makers, social workers or social pedagogues.
The consequences of being a NEET involve series of chal-lenges and issues such as: higher crime rate in this group, low level of engagement in cultural activities (in terms of both, reception and creation), psychoactive substance abuse, peer ag-gression, pathological behaviors in the area of human relations and other significant psycho-social disorders (O'Dea et all. 2016; Alfieri, Sironi, Marta, Rosina, & Marzana, 2015). Literature on the subject presents research outcomes characterizing the certain factors that determine NEET status and consequences of this situation. On the other hand, there are also questions about the rationale of the discussion on and activities leading to intentional change of NEETs’ lifestyle as well as inclusion of these indi-viduals into educational system and labour market (Turek, 2015). Regardless of culture and geographical location, the issue of psycho-social functioning of NEETs draws interest of researchers representing different fields of humanities, social, economic and medical sciences.
This monograph discusses an important problem of social, economic and self-determination dysfunctions among the young adults belonging to NEET category. The publication is part of the project ALBIE — Adults Literacies as Benefit for Inclusion and Equity (2016-1-SK01-KA204-022586), financed from Erasmus+ KA2 programme. The project research and activities is coordinated by the research team from Matej Bel University in Banská Bystrica (Slovakia). All activities are performed in collaboration with the recognized scientific centres in Iceland (Haskolinn and Reykjavik EHF) and Poland (Pedagogical University of Cracow), and NGOs in Estonia (EESTI Vabaha-ridusliit MTU) and Slovakia (YOUTH Watch). The project activities involve several stages: conceptual, research and methodology. This publication describes the situation of young adults who are not in employment, education or training and compares with the situation of their peers in their own country and on the international level. It is worth to point out that not all the countries (e.g. Iceland) have the possibility to conduct comparative studies based on the existing data such as PIAAC.
NEET category becomes more present not only in the aca-demic but also in the common discourse. The international re-search team of ALBIE project set a very ambitious goal — not only to diagnose the conditions of psycho-social functioning of NEETs but also to design a model that would shape the key competencies, in particular the ones involving critical thinking. The team believes that critical thinking is the key to further de-velopment of skills described in the EU report of 2006 titled „Key competences for life long learning – European reference framework”. The researchers involved in ALBIE project assume that the development of critical thinking is necessary to improve the quality of life of NEETs, as it is directly related to these functional competencies. Therefore, one of the monograph sub-chapters assigned to each chapter contains the analysis of available research outcomes regarding critical thinking and related diagnoses that present an extended view on the young adults between 18 and 25. The authors of the subchapters present also the wider context of functioning of young adults, taking into account, among others, the following conditions: economic, edu-cational, legal and the conditions specific for young adults in Estonia, Iceland, Poland and Slovakia.
This monograph is unique not only due to its international character but, first of all, because it is an attempt to determine what the research team believes to be the key factors that influ-ence the quality of life of NEETs. The book is one of the first stages of ALBIE project, that allow to develop an effective and attractive didactic and educational model to improve the quality of life of the young adults excluded from education system and labour market.

Intensywny progres zastosowa informatycznych jest ci le powi zany z rozwojem społecze stwa informacyjnego, którego wyznacznikiem stała si wszechobecno no-wych technologii komputerowych (sprz towych oraz aplikacyjnych) w sferze zawo-dowej jak i prywatnej. Niekwestionowane stwierdzenie, i z zało enia informatyka ułatwia ycie, nabiera nowej jako ci, gdy pod uwag zostan wzi te aspekty relacji rozwój nowych technologii a ich u yteczno i przyswajalno społeczna. W chwili obecnej trudno jednoznacznie wymieni dziedzin egzystencji ludzkiej pozbawion jakichkolwiek namiastek bezpo redniego lub po redniego skomputeryzowania. Domi-nacja informatyki niemal e we wszystkich obszarach bytowania współczesnego czło-wieka poł czona wraz z intensywnym rozwojem aplikacyjnych i sprz towych obszarów informatyki prowadzi do wielu problematycznych kwestii. W ród podstawowych dylematów niniejszego tekstu mo na zaliczy nast puj ce pytania: W jakim kierunku zmierza rozwój informatyki i jej stosowalno społeczna? Czy istnieje zrównowa ony rozwój pomi dzy komputeryzacj ycia codziennego a potrzebami społecznymi? Jakie zalety i wady niesie ze sob intensywna informatyza-cja społecze stwa? Autor porusza w artykule wybrane zagadnienia b d ce prób uzy-skania odpowiedzi na wy ej postawione pytania tworz c interdyscyplinarne rozwa ania. Wst p Technologie komunikacyjno – informacyjne posiadaj we współczesnej cywilizacji wszechstronne zastosowania. Technika informatyczna odgrywa nie tylko znacz c rol w procesach ekonomicznych, ale przede wszystkim oddziałuje na człowieka gene-ruj c nowy jako ciowo zdygitalizowany styl ycia. Wszechogarniaj ca pod wzgl dem stosowalno ci informatyka została wdro ona praktycznie we wszystkie mo liwie dzie-dziny zawodowe i prywatne jednostki yj cej w XXI wieku. Z pozoru wydaje si , i narz dzia informatyczne w postaci oprogramowania oraz sprz tu dedykowane s tylko i wył cznie dla osób bezpo rednio z nich korzystaj cych, lecz po gł bszej analizie mo na doj do wniosku, e ka de przedsi wzi cie (czynno) jest nacechowane w pewien sposób procesami komputerowymi. Aktualnie informatyka zgodnie ze swoim zało eniem, usprawnia mechanizm obiegu informacji w instytucjach, z których czło-wiek korzysta, na co dzie przykładowo takich jak: banki, media, medycyna, admini-stracja, przedsi biorstwa produkcyjne i usługowe, etc. Zatem produkty informatyczne nieodwracalnie zdominowały w trybie widocznym oraz ukrytym działalno wspólno-ty ludzkiej. Intensywny rozwój informatyki w pewnych aspektach stał si niezale nym tworem kształtuj cym obszary ycia ludzkiego. Technika komputerowa okazała si nie tylko elementem cywilizacyjnym, obejmuj cym materialne rodki do realizacji celów w działalno ci gospodarczej (przystosowalno przyrody przez człowieka), ale przede

Starnutie populácie je jedným z významných demografických trendov súčasnosti. Najrýchlejšie prebieha proces starnutia populácie v Európe a nevyhne sa ani Českej republike, Poľsku i Slovensku. Spolu s problémami, ktoré táto demografická situácia prináša, vyvstáva tiež otázka, aké miesto a rolu vymedziť seniorom v súčasnej spoločnosti, ako zaistiť ich integráciu do spoločnosti. Táto problematika zaujíma nielen gerontológov, ale tiež psychológov, sociológov a ďalších odborníkov. Stále naliehavejšie potom od týchto odborníkov zaznieva, okrem iného, výzva k edukácii seniorov a podpora, resp. rozvoj ich gramotnosti. Aj to je dôvod, prečo sme
sa v predkladanej publikácii zamerali práve na danú tematiku. Podarilo sa nám vytvoriť medzinárodný tím odborníkov, ktorí vo svojej vedecko-výskumnej činnosti reflektujú práve problematiku edukácie a gramotnosti seniorov. Napriek určitej „voľnosti“, ktorú autorom poskytlo široko definované zameranie publikácie, sa nesporne podarilo vytvoriť konzistentný celok, tvorený z nosných kapitol nielen z hľadiska teoretického a empirického, ale tiež z pohľadu spoločenskej praxe.
Akákoľvek edukácia seniorov by totiž mala v maximálnej možnej miere podporovať a rozvíjať gramotnosť seniorov. Predkladaná publikácia ponúka teoretický a empirický prístup k najrôznejším aspektom gramotnosti v starobe. V prvej kapitole je reflektovaný učebný štýl seniorov. Možno totiž predpokladať, že v dôsledku involučných procesov dozná aj učebný štýl s pribúdajúcim vekom určité zmeny. Dá sa tiež očakávať,
že jednou z kľúčových tém pre edukáciu seniorov bude, z viacerých dôvodov, finančná gramotnosť. Tá je predmetom druhej kapitoly. Tretia a štvrtá kapitola riešia problematiku počítačovej, resp. IKT gramotnosti seniorov.
Druhá časť publikácie je venovaná medzigeneračnej edukácii seniorov. Táto téma akcentuje apel na integráciu seniorov do spoločnosti. K zaradeniu tohto celku nás viedla snaha porozumieť seniorom, ich komunikácii a kooperácii s inými generáciami a spôsobom, ktorými zvládajú svoj každodenný život. 
Veríme, že publikácia bude určitým zdrojom kritickej reflexie doterajších záverov o edukácii a gramotnosti v starobe, inšpiráciou pri hľadaní nových súvislostí i zdrojom užitočných poznatkov. Uvítame, ak dôjde k podnieteniu a pokračovaniu diskusie na tému edukácie a gramotnosti seniorov na stránkach odborných časopisov, na odborných konferenciách či workshopoch.
Ďakujeme našim kolegom, spoluautorom publikácie i jej recenzentom.

Editori

Problematyka edukacji i aktywizacji seniorów za pośred-nictwem szerokiego spektrum programów lub projektów staje się istotnym wyzwaniem edukacyjnym ostatniego dziesięciolecia. Różnorakie państwowe i pozasystemowe podmioty podkreślają znaczenie oraz wartość tkwiącą w edukacji seniorów oraz jej oddziaływaniu na funkcjonowanie całego społeczeństwa. Coraz częściej w literaturze przedmiotu z zakresu andragogiki oraz gerontologii społecznej można spotkać się z publikacjami obej-mującymi interdycyplinarne i pogłębione analizy dotyczące uczenia się i nauczania osób w wieku senioralnym. Pojawiające się rożne typologie i wyniki badań potwierdzają w sposób bar-dziej lub mniej wyraźny znaczenie edukacji jako czynnika sprzyjającego tzw. aktywnemu przeżywaniu okresu starości za którym skrywa się olbrzymi potencjał.
Na założenia związane z edukacją seniorów można spo-glądać przez pryzmat różnych dyscyplin, jednakże obecnie za-gadnienie aktywnej starości poprzez edukację przypisywane jest przede wszystkim geragogice i gerontologii społecznej. Jednakże bez udziału gerontopsychologii, gerontosocjologii, ekonomii, polityki społecznej, teologii i innych równie ważnych dyscyplin nie można zrozumieć i uchwycić zagadnienia edukacji seniorów w szerszym horyzoncie, co stało się naczelną ambicją autorów tekstów zgromadzonych w niniejszym opracowaniu.
Prezentowany zbiór artykułów syntetyzuje nowe wyniki badań odnoszące się do różnych obszarów życia seniorów. Pełne zrozumienie biopsychospołecznego funkcjonowania osób
w wieku senioralnym tworzy swoistego rodzaju mozaikę, której składową są teksty z: Czech, Polski, Rosji, Słowacji, obejmujące zagadnienia starzenia się, starości, edukacji i aktywizacji osób
w wieku senioralnym. Publikacja, którą oddajemy do rąk czy-telników została podzielona na dwie części. W pierwszej nacisk położono na możliwości aktywizacji, edukacji i wsparcia za pośrednictwem działań artystycznych (N. Špatenková,
P. Jentschková), aktywności ruchowych (K. Prajerová, M. Štefll, P. Hráský) oraz autobiografii (J. K. Wawrzyniak a K. Lasociń-ska). Z kolei drugi rozdział opisuje rozwiązania i uwarunkowania instytucjonalnej realizacji działań oświatowych adresowanych do seniorów oraz w efekcie ich indywidulanego
i społecznego odbioru. W części tej znajdują się teksty związane z: edukacyjnymi potrzebami i możliwościami realizacji idei uczenia się przez całe życie jako jednej z kluczowych potrzeb dla aktywnych seniorów (Е. V. Kovaleva, I. М. Yakovenko)
podkreśleniu znaczenia przygotowania do bycia uczestnikiem pozaformalnego i nieformalnego uczenia się (B. Tallová,
A. Petrová), opisywaniu relacji pomiędzy uczeniem się w struk-turach UTW a samoświadomością trosk egzystencjalnych i sensu życia (V. Lovasová, M. Edlová), edukacji seniorów
w systemie penitecjarnym (D. Sarzała) oraz roli trzeciego sektora w aktywizacji osób starszych (K. Tesaříková, Čermáková). Uzupełnieniem niniejszego opracowania są opracowania wy-znaczające nowe kręgi poszukiwań badawczych dla kolejnych części serii „Czech-Polish-Slovak Studies in Andragogy and Social Gerontology” (T-H. Chiang i H. Pospíšilová), które w przyszłych wydaniach ukierunkowane zostaną również
na eksploracje naukowe dotyczące procesów związanych z edu-kacją osób w okresie średniej i wczesnej dorosłości.
Redaktorzy wraz z autorami oddają do rąk czytelników niniejszą książkę z nadzieją, że stwarza ona okazję pozwalającą na odnalezienie odpowiedzi na nowe rodzaje pytań nurtujących zarówno teoretyków jak i praktyków gerontologii społecznej
i oświatowej. Zakładamy również, że rozważania zaprezentowa-ne w tekstach przyczynią się do dalszego międzynarodowego rozwoju geragogiki jako samodzielnej dyscypliny.
Ponadto dziękujemy całemu zespołowi recenzentów, któ-rzy wywarli wpływ na podniesienie jakości prezentowanych tekstów jak również dzięki systemowi „blind reviews” pomogli redaktorom odrzucić artykuły niespełniające wymagań jako-ściowych.
Redaktorzy

Obecne czasy naznaczone dynamicznym rozwojem mediów cyfrowych i najnowszych technologii informacyjno-komunikacyjnych stawiają przed osobami starszymi szczególne wyzwania. Liczne trudności - natury społecznej, psychologicznej czy finansowej - stają się przyczyną wykluczenia społecznego, a w szczególności wykluczenia cyfrowego tej grupy.

Autor, który przez wiele lat wspierał swoją wiedzą w zakresie nowych mediów Uniwersytety Trzeciego Wieku w południowej części Polski, analizując miejsce seniorów w przestrzeni nowych mediów opisuje dobre praktyki w wymiarze edukacyjnym z zakresu obsługi urządzeń cyfrowych.

Publikacja adresowana jest do osób zajmujących się organizowaniem działań edukacyjnych w instytucjonalnych formach kształcenia, a więc: UTW, klubach seniora, NGO, a także w ramach działań wolontariackich (np. „Latarnicy Polski  Cyfrowej”). Autor dedykuje książkę również studentom kierunków pedagogicznych, gerontologii oświatowej oraz słuchaczom kursów dających podstawy do pracy z osobami w wieku senioralnym.

W procesie planowania „dobrej starości” ważne miejsce zajmuje profilaktyka pomyślnego starzenia się, określana jako profilaktyka gerontologiczna. Działania te odnoszą się przede wszystkim do procesów sprzyjająych podejmowaniu aktywności fizycznej, kulturowej, afirmacji życia, rozwoju jakości i ilości kontaktów interpersonalnych (Szarota, 2010, s.135). Pojmowanie starości jako aktywnego i pełnowartościowego okresu w życiu człowieka jawi się jako jedno z najważniejszych zadań rozwojowych sprzyjających podniesieniu jakości życia.
Aktywne starzenie się ujmowane w kategorii „produktywnego życia” (Perek-Białas, Worek, 2005, s.13) jest koncepcją niezwykle pojemną w aspekcie działań praktycznych i bogactwa analiz badaczy zajmujących się tematyką gerontologii społecznej i edukacyjnej. Permanentne dociekanie uwarunkowań indywidualnych i społecznych wymuszane jest nie tyko przez szereg zmian związanych z następstwami demograficznymi z którymi powoli zaczyna mierzyć się Europa środkowo-wschodnia, lecz również z przeobrażeniami stylu życia osób star-szych.
Funkcjonowanie na etapie późnej dorosłości związane jest
w dużej mierze ze stylem życia we wcześniejszych okresach. Starość postrzegana jako zbieranie owoców życia dla wielu ludzi stanowi dar
i szczęście, jednocześnie dla innych osób w tej kategorii wiekowej może być związana z rozczarowaniem i cierpieniem (Vážanský, 2014, s.142). Niewątpliwie podniesienie jakości życia osób starszych odnosi się rówież do „edukacji do starości” we wcześniejszych etapach życia, a także uwarunkowana jest zbiorem cech indywidulanych - biopsychicznych oraz zespołem okoliczności społecznych i politycznych (zob. Hátar, 2014, s.16). Tak pojmowany zespół cech służy dookreślaniu systemowego ujęcia aktywnej starości, tworzącej w szerszej perspektywie istotne obszary związane z codziennym funkcjonowaniem seniorów.
Niniejszy III tom z serii „Czesko-Polsko-Słowackie studia z andargogiki i gerontologii społecznej” jest próbą ukazania aktywnej starości w wymiarze: edukacyjnych potrzeb i możliwości osób starszych (Adam Zych, Andrea Bontová, Łukasz Tomczyk), indywidualnych i społecznych uwarunkowań kształtujących zachowania określane mianem „żywotnych i witalnych” (Remigiusz Kijak, Drahomíra Gracová, Andrzej Klimczuk) oraz kulturowego odbioru procesów związanych ze starzeniem się i starością (Małgorzata Bortliczek, Maja Dziedzic).
Publikacja wpisuje się w założnia programów mających za zadanie stymulowanie do podejmowania ciągłego namysłu nad skuteczną aktywizacją osób starszych w wymiarze indywidualnym jak
i społecznym. Ważność koncepcji aktywnego starzenia dostrzegają nie tylko gerontolodzy społeczni, lecz również stała się ona podstawą strategii państwowych, przykładowo „Rządowego Programu na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2014–2020” (Ministerstwo Pracy i Polityki Społecznej, Polska), czy też „Národný program aktívneho starnutia na roky 2014–2020” (Ministerstvo Práce, Słowacja) oraz „Národní strategie podporující pozitivní stárnutí pro období let 2013 až 2017” (Ministerstvo práce a sociálních věcí, Republika Czeska).


Štefan Chudý
Łukasz Tomczyk
Bibliografia:


Hátar C. (2014), Geragogika, Univerzita Konštantína Filozofa, Nitra.
Perek-Białas J., Worek B. (2005), Aktywne starzenie się. Aktywna starość – określenie pojęć, [w:] Perek-Białas J. (red.), Aktywne starzenie. Ak-tywna starość, Wyd. AUREUS, Kraków.
Szarota Z. (2010), Starzenie i starość w wymiarze instytucjonalnego wspar-cia, Wyd. Uniwersytetu Pedagogicznego, Kraków.
Vážanský M. (2014), Senioři v životnim finale, „Lifelong learning”, roč. 5,
č. 1, Brno.


***

In the process of planning the „well ageing”, the important position is filled by the well ageing preventive treatment, determined as
a gerontology prevention. These actions refer to processes which favor undertaking physical, cultural activity, life affirmation, development of quality and quantity of interpersonal relationships (Szarota, 2010, p. 135). Perception of the old age as an active and quality phase of
a human life appears in a form of one of the most important developmental tasks that favor improving the quality of life.
Active ageing is perceived as a category of „productive life” (Perek-Białas Worek, 2005, p. 13) is an extremely broad concept
in the aspect of practical actions and a range of analyses of scientists dedicated to social and educational gerontology. Permanent search for individual and social conditions is forced not only by a range of changes connected with demographic aftermath which  Middle East Europe has to face, but also by  the transformation of senior life quality.
Functioning in the phase of late adulthood is connected mainly with the life style at the earlier stages. Old age is perceived as collecting fruits of life is a gift and a blessing for many people, at the same time for other people in the same age category it may be connected with disappointment and suffering (Vazansky, 2014, p. 142). There
is no doubt that improving the quality of life of older people refers to the preparation for old age at the stage of medium adulthood, and
is also determined by a set of individual features – bio psychical and determinants generated by political and social space (see Hatar, 2014, p. 16). This set of features serves as a way to determine the systematic perception of active old age, which creates distinguished and important areas connected with every-day functioning of seniors.
This III Volume from „Czech-Polish-Slovak studies in andragogy and social gerontology” is an attempt to depict the active ageing in the dimension of : educational needs and abilities of elder people (Adam Zych, Andrea Bontova, Łukasz Tomczyk), individual and social conditions determining  behaviour referred to as „lively and vital” (Remigiusz Kijak, Drahomira Gracova, Andrzej Klimczuk)
and a cultural choie of processes connected with ageing and old age (Małgorzata Bortliczek, Maja Dziedzic).
The publication incorporates in the assumptions of programmes aiming at stimulating for undertaking constant consideration on efficient activation of older people in the individual and social dimension. The importance of the concept of active ageing is recognized not only by social gerontologists, but it also became a basis of many government programmes, e.g. „Rządowy Program na rzecz Aktywności Społecznej Osób Starszych na lata 2014–2020” (Ministerstwo Pracy
i Polityki Społecznej, Polska), „Národný program aktívneho starnutia na roky 2014–2020” (Ministerstvo Práce, Słowacja), „Národní strategie podporující pozitivní stárnutí pro období let 2013 až 2017” (Ministerstvo práce a sociálních věcí, Republika Czeska).


Štefan Chudý
Łukasz Tomczyk

Publikacja pt. „Kreatywna starość. 15-lecie oświęcimskiego Uniwersytetu Trzeciego Wieku”, wydana z okazji święta tytułowej placówki, jest przede wszystkim wyrazem ogromnego uznania dla uczestników ruchu uniwersytetów trzeciego wieku. Jubileusz jest ważnym wydarzeniem w życiu tej społeczności, okazją do wskazania specyfiki aktywności osób starszych, ale też obszarów,
w których seniorzy są nieobecni. Autorzy artykułów zebranych w niniejszej publikacji podjęli próbę opisania działań charakterystycznych dla kreatywnej starości. Teksty ukazują również zmiany towarzyszące funkcjonowaniu
osób starszych na przestrzeni ostatnich kilkunastu lat zarówno w przestrzeni indywidulanej, jak i społecznej. Współcześnie starość postrzegana jest z jednej strony przez pryzmat deficytów organizmu przejawiających się w degradacji kondycji psychofizycznej, z drugiej strony upatruje się w aktywności seniorów recepty na godną starość, a zwolennicy takiej koncepcji starają się wskazać na znaczenie kreowania własnej aktywności w starości. Jednym ze stylów życia seniorów jest odnajdywanie źródeł rozwoju w aktywności edukacyjnej i społecznej satysfakcji. Udział w społeczności uniwersytetów trzeciego wieku
będzie znakomitą okazją i szansą na odnalezienie w edukacji recepty na godną starość przez siebie wykreowaną.
Niniejsza publikacja ma przede wszystkim na celu zaprezentowanie starości w kategorii aktywnego i świadomego funkcjonowania w społeczeństwie. W tym celu książka została podzielona na pięć rozdziałów. W pierwszym, zatytułowanym
„Oświęcim w perspektywie historycznej”, Jacek Urbiński przedstawił historię miasta na przestrzeni wieków z uwzględnieniem najnowszych wyzwań stojących przed miastem, związanych głownie ze zmianami demograficznymi, ekonomicznymi czy infrastrukturalnymi. W kolejnym rozdziale, pt. „Oświęcimski Uniwersytet Trzeciego Wieku”, Artur Fabiś oraz Artur Łacina-Łanowski scharakteryzowali miejscową instytucję na podstawie przeprowadzonych badań. Autorzy opisali UTW od zarania po dzień dzisiejszy, prezentując zarazem profil słuchacza
jednej z najważniejszych placówek w powiecie oświęcimskim, pozwalającej seniorom realizować ideę edukacji przez całe życie. Łukasz Tomczyk opisał specyfikę kształcenia osób starszych w dziedzinie nowych mediów, w kontekście uczenia się międzygeneracyjnego. W trzecim rozdziale, pt. „Społeczny wymiar
starości”, Jerzy Semków podkreślił konieczność ciągłych poszukiwań, przeobrażania świadomości w celu osiągnięcia godnego i szczęśliwego życia w starości. Natomiast ks. Ireneusz Celary odniósł się do religijnego wymiaru starości w kontekście dialogu międzypokoleniowego. Andrzej Klimczuk zaprezentował
założenia solidarności międzypokoleniowej w aspekcie krajowej polityki społecznej. Rozdział kończą rozważania Krzysztofa Klimka prezentujące starość ujętą w aforyzmach. Rozdział czwarty, pt. „Wokół trosk i dylematów starości”, otwiera artykuł Agaty Chabior ukazujący starość w wymiarze tanatopedagogicznym. Natomiast Paulina Dubiel-Zielińska skupiła się w kolejnym tekście na etycznych aspektach opieki nad osobami starszymi. Książkę zamyka rozdział „Wsparcie rozwoju osób starszych”, gdzie swoje dociekania zaprezentowały:
Iwona Malorny, omawiając deficyty w tym zakresie, oraz Barbara
Czwartos i Renata Kozieł, wskazując możliwości kształcenia językowego w świetle dokumentów Unii Europejskiej.

Na przestrzeni ostatnich kilkudziesięciu lat można zaobserwować dynamiczne zmiany nie mające do tej pory miejsca w historii w sferach takich jak: ekonomia, polityka, opieka spo-łeczna, czy też kultura. Jednym z obszarów podlegającym naj-większej dynamice przemian oraz najbardziej dostrzegalnym następstwom jest obszar edukacyjnych działań. Wpływ zmienia-jących się wymagań rynku pracy, rozwoju technologii informacyjno-komunikacyjnych determinuje nabywanie nowych kompetencji i umiejętności. Właściwa znajomość oraz zdolność pozyskiwania i przetwarzania informacji staje się w postmodernistycznym społeczeństwie jedną z głównych kompe-tencji decydujących o pozycji poszczególnych jednostek m.in. w sektorze zatrudnienia oraz życia poza zawodowego. Wszystkie ukazane powyżej elementy przeformułowują pojmowanie roli uczenia się przez całe życie. Następstwem wymienionym powyżej zmian jest rozwój idei oraz praktycznych działań związanych z edukacją przez całe życie. Umiejętności w tej koncepcji postrzegane są jako najważniejsze, wręcz strategiczne sfery za-równo dla poszczególnych osób, instytucji czy też całego społeczeństwa. Partycypacja w uczeniu się przez całe życie jest jednym z wyznaczników sprawnie funkcjonującego społe-czeństwa postmodernistycznego a uczenie się w tym modelu właściwie nigdy się nie kończy. Proces uczenia się jest nie tylko ważny dla osób podejmujących tą aktywność, lecz staje się pod-stawą rozwoju całego społeczeństwa.
Jednym z dominujących obszarów teoretycznego rozu-mienia koncepcji uczenia się przez całe życie, bazującego na założeniu,
że edukacja przebiega longitudinalnie od narodzin aż do śmierci bez względu na wiek, płeć, społeczny status, czy też wykonywaną profesję przez daną osobę jest problematyką możliwości i barier sprzyjających podejmowaniu i nabywaniu nowej wiedzy przez konkretne grupy. Edukacja seniorów stała się wobec tego faktu zjawiskiem coraz bardziej dostrzegalnym, również za sprawą zmian demograficznych rzutujących na obszary polityczne, ekonomiczne, czy też ujmowane szerzej jako społeczne. Dostępne prognozy ukazują, że zwiększanie się ilości osób w wieku senioralnym będzie stałą tendencją. Niestety zagadnienie to w chwili obecnej traktowane jest w niektórych kręgach jedynie w perspektywie zagrożeń ekonomicznych. Często też seniorzy ujmowani w kategorii heterogennej grupy ukazywani są jako osoby posiadające cały zespół negatywnych stereotypów. Wobec powyższych zjawisk edukacja do i w starości jest jednym z kluczy służących podnoszeniu jakości życia osób starszych. Upowszechnienie edukacji formalnej, nieformalnej i poza formalnej skutkuje tym, że każda kolejna generacja cechuje się wyższym współczynnikiem wykształcenia w porównaniu do generacji poprzedniej. Zatem seniorzy zaczynają być postrzegani jako interesująca grupa klientów w obszarze różnorodnych usług.
Tematyka która budzi coraz większe zainteresowanie wśród andragogów związana jest z sferą edukacyjnej aktywności osób starszych, w tym przede wszystkim ofertą oraz sposobami kształcenia. Zwiększenie jakości życia poprzez uczestniczenie w rozwiązaniach oświatowych dedykowanych seniorom obecnie splata się z analizowaniem tejże tematyki w „głąb”. Wobec tego uzasadnione staje się stawianie nowych pytań odnoszących się do motywacji osób uczących się, oczekiwań stawianych przed edukacją osób w wieku senioralnym oraz rozwiązań finansowo-organizacyjnych. Ponadto intersujące wydają się także analizy związane z: jakością edukacji, zawartością treści edukacyjnych, zastosowaniem metod, zasad, środków i form nauczania. Jednak jak pokazują tendencję demograficzne oraz intensywność rozwoju branży oświaty osób starszych  ekspansja tego segmentu edukacji dorosłych jest jeszcze ciągle przed nami. W celu odpowiedniego przygotowania się do dalszych zmian należy zebrać jak najbar-dziej aktualne oraz szczegółowe informacje odnoszące się nowych trendów edukacji osób w wieku senioralnym. Dlatego redaktorzy wyodrębnili następujący szereg zagadnień w niniejszym tomie:
• W jaki sposób uwarunkowania demograficzne, ekonomiczne, polityczne zmieniają specyfikę edukacji osób starszych?
• W jaki sposób technika usprawnia oświatę dorosłych słuchaczy w UTW oraz innych formach organizacyj-nych?
• Dlaczego edukacja seniorów różni się od procesu kształcenia we wcześniejszych fazach życia?
• Jakimi elementami charakteryzują się przykłady nowych trendów w edukacji seniorów w Czechach, Słowacji i Polsce?
• Na jakim etapie rozwoju są obecnie metodyki szczegółowe w edukacji osób starszych?

Miroslav Krystoň
Michal Šerák
Łukasz Tomczyk

***

Již od šedesátých let prochází společnost řadou dyna-mických proměn, které se projektují ve sféře ekonomické, politické, sociální
i kulturní. Jednou z oblastí, kterou tyto proměny zasahují nejvýrazněji, je i sféra edukačních aktivit. Vlivem měnících se požadavků trhu práce a rozvoje moderních komunikačních technologií přibývá pracovní síly, jejíž existence je primárně založena na získávání a distribuci znalostí. Právě vlastnictví a přístup k informacím se
v (post)moderní společnosti stává tou hlavní konkurenční výhodou
a univerzálním zaklínadlem. Všechny výše uvedené faktory stály
u kořenů následných kontinuálních změn v chápání role a místa učení v životě jedince. Výsledkem byl koncept celoživotního učení. Znalosti jsou v jeho kontextu chápány jako strategicky nejdůležitější zdroj
a učení jako strategicky nejdůležitější schopnost jedinců, organizací
i celé společnosti. Participace na celoživotním učení se v takové společnosti stává nutností a vzdělávání tak vlastně nikdy nekončí. Proces učení tak nadále nehraje roli kvalitativního faktoru významného primárně pro samotného jedince, ale stává se základním elementem života celé společnosti.
Jednou z dominujících oblastí teoretického zkoumání konceptu celoživotního učení, založeného na myšlence edukace probíhající kontinuálně v průběhu celého života bez ohledu na věk, pohlaví, sociální status či profesi jedince, je problematika možností a bariér zapojení specifických cílových skupin. Mezi ty nejdiskutovanější patří bezpochyby senioři. Pozvolná proměna demografické křivky ve vyspělých zemích, způsobená především stárnutím populace a kontinuálním poklesem natality, se stává jedním z nejdiskutovanějších společenských, politických i ekono-mických témat. Dostupné prognózy poukazují na skutečnost, že percentuální zastoupení seniorů se bude neustále navyšovat, přičemž většinová společnost chápe tento trend převážně jako potenciální ohrožení. Senioři jsou rovněž (často
i v rámci teoretického diskurzu) pojímáni jako homogenní skupi-na, která je ze strany sociálního okolí stigmatizována celou řadou negativních stereotypů. V protikladu k těmto jevům můžeme nicméně hovořit o kontinuálním zlepšování kvality života seniorů. Každá další generace vykazuje vyšší vzdělaností a profesní úroveň v porovnání
s generací předcházející. Senioři začínají být chápáni jako potenciálně lukrativní klientská skupina a především v segmentu služeb narůstá počet aktivit a výrobků určených exkluzivně pro tento cílový agregát.
Jednou z oblastí, kde můžeme vzrůstající zájem o problematiku seniorů zaznamenat asi nezřetelněji, je sféra edu-kačních aktivit, především pak charakter nabídky vzdělávacích příležitostí pro populaci osob v postproduktivním věku. Zatímco v minulosti bylo vzdělávání seniorů motivováno primárně snahou o zvyšování důstojnosti a kvality života, dnes se do popředí zájmu dostávají především ekonomické aspekty. Výše uvedené změny lze pak identifikovat jak na straně poptávky (měnící se motivace účastníků, zvyšující se funkční gramotnost, nárůst vzdělanostní úrovně, lepší finanční situace, vyšší očekávání), tak i na straně nabídky (kvantitativní nárůst, specifikace obsahu, forem i metod apod.). Přesto se však dá říci, že skutečná expanze tohoto seg-mentu edukace dospělých je teprve před námi. Abychom na ni ovšem byli dostatečně připraveni, je zcela nezbytné mít co nejpodrobnější a nejaktuálnější poznatky o cílové skupině se-niorů, jejichž zájmy, potřeby a motivace jsou navíc zatíženy celou řadou stereotypů.

I. Seniorzy w „płynnej ponowoczesności”
Janusz Morbitzer Seniorzy w społeczeństwie informacyjnym
Magdalena Szpunar Seniorzy w środowisku nowych mediów
Ilona Zakowicz Starość (nie)medialna
Aleksandra Marcinkiewicz, Katarzyna Mazur Seniorzy w społeczeństwie wiedzy w świetle badań własnych
II. Edukacja osób starszych w zakresie nowych mediów
Ewelina Langer Connect in LaterLife – przeciwdziałajmy wykluczeniu cyfrowemu seniorów
Łukasz Tomczyk „Latarnicy cyfrowej edukacji” jako centralno-obywatelskie działanie na rzecz likwidacji komputerowego analfabetyzmu
Witold Sikorski Edukacja w zakresie technologii informacyjnej na uniwersytetach trzeciego wieku
Aleksandra Marcinkiewicz Uniwersytet trzeciego wieku wobec e-ekskluzji seniorów 
III. E-usługi oraz e-rozwiązania dla osób w „złotym wieku”
Arkadiusz Wąsiński Seniorzy w blogosferze? Od „cyfrowych imigrantów” do „cyfrowych autochtonów”
Anna Jaroszewska Perspektywy e-edukacji w kontekście wdrażania polityki wielojęzyczności w systemie kształcenia seniorów w Polsce
Andrzej Klimczuk Medialaby w kontekście solidarności pokoleń i wykluczenia robotycznego
Zdzisław Szkutnik Integracyjna rola portali społecznościowych dla studentów uniwersytetu trzeciego wieku
Patrycja Kniejska Czy srebrnowłosi esemesują? Determinanty rozwoju telefonii komórkowej dla seniorów w Niemczech i na świecie