Διαταραχή (αρχαιολογία)
Διαταραχή στο αρχαιολογικό πλαίσιο (disturbance) είναι κάθε αλλαγή σε έναν αρχαιολογικό χώρο λόγω γεγονότων που συνέβησαν μετά τη χάραξη του χώρου. Οι διαταραχές μπορεί να προκληθούν από φυσικά φαινόμενα ή ανθρώπινη δραστηριότητα και μπορεί να οδηγήσουν σε απώλεια του αρχαιολογικού πλαισίου. Σε ορισμένες περιπτώσεις, μπορεί να είναι δύσκολο να γίνει διάκριση μεταξύ χαρακτηριστικών που προκαλούνται από ανθρώπινη δραστηριότητα κατά την περίοδο ενδιαφέροντος και χαρακτηριστικών που προκαλούνται από μεταγενέστερη ανθρώπινη δραστηριότητα ή φυσικές διεργασίες[1].
Μελέτη της διαταραχής
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η αρχαιολογία, ως επιστήμη που μελετά τις υλικές μαρτυρίες του παρελθόντος, στηρίζεται στη θεμελιώδη υπόθεση ότι τα αρχαιολογικά κατάλοιπα μπορούν να ερμηνευθούν στο πλαίσιο των αρχικών τους συμφραζομένων. Ωστόσο, το αρχαιολογικό αρχείο δεν αποτελεί έναν «καθαρό» ή στατικό χώρο. Αντιθέτως, είναι αποτέλεσμα συνεχών φυσικών και ανθρωπογενών διεργασιών που διαμορφώνουν, αλλοιώνουν ή ακόμη και καταστρέφουν την αρχική κατανομή και συγκρότηση των καταλοίπων. Η έννοια της διατάραξης αναφέρεται ακριβώς σε αυτές τις διαδικασίες που δρουν είτε μετά την αρχική απόθεση, είτε κατά την κατοίκηση ενός χώρου[2].
Η μελέτη της διαταραχής δεν περιορίζεται σε μια τεχνική ανάλυση. Αποτελεί κεντρικό κομμάτι της αρχαιολογικής θεωρίας, διότι θέτει υπό αμφισβήτηση την «καθαρότητα» των δεδομένων και υπενθυμίζει ότι κάθε ανασκαφικό στρώμα είναι προϊόν σύνθετων φυσικο-πολιτισμικών διεργασιών ([3]).
Θεωρητικό πλαίσιο
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η συστηματική μελέτη των διαταραχών εντάσσεται στη θεωρία των διαδικασιών σχηματισμού, που εισήγαγε ο Μάικλ Σίφερ το 1983. Ο Σίφερ διέκρινε τις διαδικασίες που δημιουργούν το αρχαιολογικό αρχείο σε δύο βασικές κατηγορίες:
Πολιτισμικές διαδικασίες σχηματισμού – διαδικασίες που σχετίζονται με ανθρώπινες ενέργειες (π.χ. χρήση, απόρριψη, κατασκευή, γεωργία).
Φυσικές διαδικασίες σχηματισμού – φυσικά φαινόμενα που επιδρούν στα αρχαιολογικά κατάλοιπα (π.χ. διάβρωση, σεισμοί, βιολογική δραστηριότητα)[4].
Η ταφονομία, ένας όρος δανεισμένος από τη βιολογία, αφορά την ανάλυση του τρόπου με τον οποίο οργανικά και ανόργανα υλικά μεταβάλλονται μετά την απόθεσή τους[5]. Σε αυτό το πλαίσιο, η διαταραχή αποτελεί έναν από τους βασικούς μηχανισμούς που οδηγούν στην «παραμόρφωση» της αρχαιολογικής στρωματογραφίας.
Είδη διαταραχής
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Φυσικές διαταραχές
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Γεωλογικές διεργασίες: Η διάβρωση, οι πλημμύρες και οι κατολισθήσεις μπορούν να μεταφέρουν ή να καταστρέψουν στρώματα[6]. Σε πεδινές περιοχές, οι αποθέσεις ποταμών συχνά δημιουργούν μικτές στρωματογραφίες.
Βιολογική δραστηριότητα: Η διείσδυση ριζών, οι στοές τρωκτικών και η δραστηριότητα γαιοσκωλήκων αλλοιώνουν σημαντικά τη χωρική κατανομή μικροτεχνέργων[3].
Κλιματικά φαινόμενα: Η ξηρασία, οι αλλαγές θερμοκρασίας και η αιολική διάβρωση επηρεάζουν την επιφάνεια των υλικών[7].
Ανθρωπογενείς διαταραχές
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Προϊστορικές/ιστορικές δραστηριότητες: Επαναχρησιμοποίηση υλικών, κατασκευές, ή καταστροφικές ενέργειες (π.χ. πολεμικές) [8].
Νεότερες παρεμβάσεις: Γεωργικές καλλιέργειες, ανασκαφές, οικοδομικές εργασίες και λαθρανασκαφές προκαλούν εκτεταμένες αλλοιώσεις[9].
Επιπτώσεις στην αρχαιολογική ερμηνεία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Χωρική αλλοίωση
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η μετακίνηση αντικειμένων από την αρχική τους θέση δυσχεραίνει την ανασύνθεση της οργάνωσης ενός χώρου. Για παράδειγμα, ένα σύνολο λίθινων εργαλείων που μετακινήθηκε από πλημμυρικό επεισόδιο μπορεί λανθασμένα να ερμηνευθεί ως εργαστήριο[10].
Χρονική στρέβλωση
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Μικτές στρωματογραφίες, που συνδέουν αντικείμενα διαφορετικών περιόδων, οδηγούν σε παραπλανητικές χρονολογήσεις[11]. Αυτό είναι ιδιαίτερα κρίσιμο σε θέσεις με διαδοχική κατοίκηση.
Διατήρηση υλικού
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Φυσικοχημικές διεργασίες όπως η οξείδωση ή η διάλυση αλάτων μπορούν να καταστρέψουν οργανικά κατάλοιπα[7]. Το αποτέλεσμα είναι ένα «φτωχότερο» αρχείο που δεν αντικατοπτρίζει την αρχική πολιτισμική πραγματικότητα.
Μεθοδολογικές προσεγγίσεις
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η χρήση μικροσκοπικής ανάλυσης εδαφών επιτρέπει τον εντοπισμό μικρών διαταραχών, όπως ίχνη ριζών ή καύσεων[7].
Η συνδυαστική ανάλυση γεωλογικών και αρχαιολογικών δεδομένων προσφέρει ισχυρά εργαλεία για την κατανόηση πολύπλοκων διαδικασιών, όπως η απόθεση ιζημάτων[9].
Η αναπαραγωγή διαταραχών ελεγχόμενα περιβάλλοντα βοηθά στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο υλικά μετακινούνται ή αλλοιώνονται με τον χρόνο (Villa 1982).
Τεχνολογίες GIS και 3D Τεκμηρίωσης
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η ψηφιακή ανάλυση χωρικών δεδομένων διευκολύνει την ανίχνευση ανωμαλιών που πιθανόν υποδεικνύουν διαταραχή.
Μελέτη και ανάλυση
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η μελέτη αρχαιολογικής διαταραχής έχει επιφέρει σημαντικές αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο οι αρχαιολόγοι αντιλαμβάνονται το παρελθόν. Από μια «ρομαντική» θεώρηση του αρχαιολογικού αρχείου ως «παγωμένου» στον χρόνο, έχουμε περάσει σε μια πιο ρεαλιστική κατανόηση, όπου το αρχείο είναι προϊόν συνεχών διεργασιών[2].
Επιπλέον, η ανάλυση της διαταραχής αποτελεί κρίσιμο εργαλείο για τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς. Σε μια εποχή όπου οι ανθρώπινες δραστηριότητες επιταχύνουν την καταστροφή αρχαιολογικών χώρων, η κατανόηση των μηχανισμών διαταραχής είναι απαραίτητη για την προστασία τους[9].
Παραπομπές
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Βιβλιογραφία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]- Courty, M.-A., Goldberg, P., & Macphail, R. (1989). Soils and Micromorphology in Archaeology. Cambridge University Press. ISBN 9780521325208
- Efremov, I. A. (1940). Taphonomy: A New Branch of Paleontology. Pan-American Geologist, 74, 81–93. https://www.academia.dk/BiologiskAntropologi/Tafonomi/Efremov_1940.php
- Goldberg, P., & Macphail, R. I. (2006). Practical and Theoretical Geoarchaeology. Blackwell. ISBN 9781405103605
- Hassan, F. A. (1979). Sediments in Archaeology: Methods and Implications for Palaeoenvironmental and Cultural Analysis. Journal of Field Archaeology, 6(2), 135–149. https://doi.org/10.1179/009346979791489860
- Schiffer, M. B. (1983). Toward the Identification of Formation Processes. American Antiquity, 48(4), 675–706. https://doi.org/10.2307/279771
- Schiffer, M. B. (1987). Formation Processes of the Archaeological Record. University of New Mexico Press. ISBN 9780826308388
- Villa, P. (1982). Conjoinable Pieces and Site Formation Processes. American Antiquity, 47(2), 276–290. https://doi.org/10.2307/279931
- Wood, W. Raymond; Johnson, Donald Lee (1978). «A Survey of Disturbance Processes in Archaeological Site Formation». Advances in Archaeological Method and Theory 1: 315–381. doi:. ISBN 978-0-12-003101-6. https://www.jstor.org/stable/20170136.
