Σταυρός Λασιθίου
Συντεταγμένες: 35°3′48.564″N 25°45′3.877″E / 35.06349000°N 25.75107694°E
| Σταυρός | |
|---|---|
| Διοίκηση | |
| Χώρα | Ελλάδα[1] |
| Περιφέρεια | Κρήτης |
| Περιφερειακή Ενότητα | Λασιθίου |
| Δήμος | Ιεράπετρας |
| Δημοτική Ενότητα | Ιεράπετρας |
| Δημοτική Κοινότητα | Ιεράπετρας |
| Γεωγραφία | |
| Γεωγραφικό διαμέρισμα | Κρήτη |
| Νομός | Λασιθίου |
| Υψόμετρο | 250 |
| Πληθυσμός | |
| Μόνιμος | 104 |
| Έτος απογραφής | 2021 |
| Πληροφορίες | |
| Παλαιά ονομασία | Καπίστριον |
| Ταχ. κώδικας | 72200 |
| Τηλ. κωδικός | +30 28420 |
Ο Σταυρός (έως το 1955: το Καπίστριον) είναι χωριό της κοινότητας Ιεράπετρας του Δήμου Ιεράπετρας και της τέως Επαρχίας Ιεράπετρας στην Περιφερειακή Ενότητα Λασιθίου της Κρήτης.[2][3]
Βρίσκεται 6 χιλιόμετρα βόρεια της Ιεράπετρας και 6 χιλιόμετρα από το Κεντρί, στους πρόποδες ομώνυμου όρους και υψόμετρο 225 μέτρα.[4] Κοντά στο χωριό λειτουργεί λατομείο αδρανών υλικών.[5]
Ετυμολογία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Το χωριό στο παρελθόν ονομαζόταν Καπίστρι. Το όνομα προέρχεται από τη λατινική λέξη για το χαλινάρι capistrum, η οποία όμως επίσης σημαίνει σκοινί για το δέσιμο μεγάλων ζώων ή σκοινί για απαγχονισμό. Ο Στέργιος Σπανάκης αναφέρει ότι το όνομα μπορεί να οφείλεται στην εγκατάσταση τεχνιτών οι οποίοι έπλεκαν σκοινιά. Όμως αναφέρει ότι μπορεί να αναφέρεται ως τόπος εκτελέσεων κατά τη ρωμαϊκή εποχή (forca ή capistrum).[6]
Ιστορικά στοιχεία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Ο Φραντσέσκο Μπαρότσι το 1577 αναφέρει το χωριό ως Capestri. Στην ενετική απογραφή του 1583 από Καστροφύλακα αναφέρεται ως Capistri με 213 κατοίκους. Ο Φραντσέσκο Βασιλικάτα το 1630 το αναφέρει επίσης ως Capistri. Στην οθωμανική απογραφή του 1671 αναφέρεται ως Kapistri με 16 υπόχρεους σε φόρο.[7] Στην αιγυπτιακή απογραφή του 1834, όπως τη διέσωσε ο Ρόμπερτ Πάρσλεϊ, αναφέρεται ως Kapistri με 15 οικογένειες. Στην απογραφή του 1881 το Καπίστρι είχε αμιγώς χριστιανικό πληθυσμό, με 83 κατοίκους. Το 1900 ο πληθυσμός του είχε αυξηθεί σε 120 κατοίκους και το 1920 σε 188 κατοίκους. Το 1955 το Καπίστρι μετονομάστηκε σε Σταυρός. Το 1961 είχε 217 κατοίκους.[7] Ο Σταυρός ανήκε ως το 1972 στην κοινότητα Κεντρίου, οπότε ενσωματώθηκε στον δήμο Ιεράπετρας.[3] Σύμφωνα με την απογραφή 2021 απογράφηκαν 104 κάτοικοι.[8]
Δημογραφική πορεία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Αναλυτικά η δημογραφική πορεία του χωριού σύμφωνα με τις απογραφές:
| Απογραφή[7] | 1920 | 1928 | 1940 | 1951 | 1961 | 1971 | 1981 | 1991 | 2001 | 2011 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Πληθυσμός | 188 | 187 | 227 | 243 | 217 | 140 | 109 | 95 | 86 | 71 |
Σημεία ενδιαφέροντος
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Στην περιοχή του οικισμού βρίσκεται ο ναός του Κάτω Άη Γιώργη, του 13ου αιώνα,[9] ο ναός Ναός Παναγίας και Ανάληψης στο Γουρνί, του 14ου αιώνα,[10] και ο ναός Παναγίας Κεραγραμμένης, του 15ου αιώνα.[11]
Ο ναός του Κάτω Άη Γιώργη είναι καμαρόσκεπος με μεταγενέστερο νάρθηκα, ο οποίος δίνει στο ναό σχήμα Τ. Στο εσωτερικό του ναού σώζονται τοιχογραφίες του 14ου αιώνα, με θέματα τη Γέννηση, τη Βάπτιση, την Υπαπαντή αλλά και τον βίο του Αγίου Γεωργίου.[12] Ο ναός της Παναγίας Κεραγραμμένης έχει στο εσωτερικό του τοιχογραφίες του 15ου αιώνα που δεν σώζονται σε καλή κατάσταση. Ανάμεσα στις σωζόμενες τοιχογραφίες είναι αυτή της Παναγιάς Βρεφοκρατούσας και του Χριστού. Είναι αφιερωμένη στο Γεννέσιο της Θεοτόκου.[13] Ο ναός του Αγίου Μάμα είναι μικρός καμαρόσκεπος ναός με τοιχογραφίες ολόσωμων αγίων και του Αγίου Γεωργίου έφιππου.[14]
Ο ναός της Παναγίας στο Γουρνί ήταν καθολικό διαλυμένης σήμερα μονής.[15] Η μονή αναφέρεται σε νοταριανά έγγραφα του 1525 και 1604. Το νότιο κλίτος, αφιερωμένο στην Κοίμηση της Θεοτόκου, είναι το παλαιότερο, με τοιχογραφίες από τα τέλη του 14ου και τις αρχές του 15ου αιώνα. Οι τοιχογραφίες δείχνουν την Ανάληψη, η οποία καλύπτει το ανατολικό μισό της Καμάρας και επεισόδια από τον βίο της Παναγίας, όπως η Προσευχή των Αγίων Ιωακείμ και Άννης, το Γενέσιο, η Κολακεία και η Κοίμηση. Στην κόγχη του ιερού σώζεται η τοιχογραφία της Πλατυτέρας. Στο νότιο τοίχο είναι ζωγραφισμένοι ο Χριστός ένθρονος, ο Τίμιος Πρόδρομος και στρατιωτικοί Άγιοι. Τον 16ο αιώνα προστέθηκε το βόρειο κλίτος και νάρθηκας, ο οποίος σήμερα έχει καταπέσει. Ο ναός ανακαινίσθηκε μεταξύ 2006 και 2010.[16]
Παραπομπές
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]- ↑ (Ελληνικά) Βάση δεδομένων της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής.
- ↑ Εγκυκλοπαίδεια Νέα Δομή. 32. Αθήνα: Τεγόπουλος - Μανιατέας. 1996. σελ. 90.
- 1 2 «Σταυρός Λασιθίου». Διοικητικές μεταβολές των ΟΤΑ. Ελληνική Εταιρία Τοπικής Ανάπτυξης και Αυτοδιοίκησης. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2025.
- ↑ «Σταυρός ΛΑΣΙΘΙΟΥ, Δήμος ΙΕΡΑΠΕΤΡΑΣ | buk.gr». buk.gr. Ανακτήθηκε στις 23 Απριλίου 2025.
- ↑ «Λατομεία - Αποκεντρωμένη Διοίκηση Κρήτης». geoportal.apdkritis.gov.gr. Ανακτήθηκε στις 28 Μαρτίου 2026.
- ↑ Σπανάκης, Στέργιος (2001). Πόλεις και χωριά της Κρήτης στο πέρασμα των αιώνων, τόμος Α΄. Ηράκλειο: Γραφικές Τέχνες Γ. Δετοράκης. σελ. 361.
- 1 2 3 Ανδριώτης, Νίκος (2006). Πληθυσμός και οικισμοί της ανατολικής Κρήτης (16ος-19ος αι.) (2η έκδοση). Ηράκλειο: Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη. σελ. 504. ISBN 978-960-7970-32-9.
- ↑ «ΦΕΚ αποτελεσμάτων ΜΟΝΙΜΟΥ πληθυσμού απογραφής 2021». σελ. 22025 (σελ. 443 του pdf).
- ↑ «Ι. Ναός Κάτω Άη Γιώργη, Καπίστρι, Λασίθι | Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο». www.arxaiologikoktimatologio.gov.gr. Ανακτήθηκε στις 27 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Ι. Ναός Παναγίας και Ανάληψης στο Γουρνί, Καπίστρι, Λασίθι | Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο». www.arxaiologikoktimatologio.gov.gr. Ανακτήθηκε στις 27 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Ι. Ναός Παναγίας Κεραγραμμένης, Καπίστρι, Λασίθι | Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο». www.arxaiologikoktimatologio.gov.gr. Ανακτήθηκε στις 27 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Ιερός Ναός Κάτω Άη Γιώργη (Καπίστρι) - Orthodox Crete». orthodoxcrete.com. Ανακτήθηκε στις 27 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Ιερός Ναός Παναγίας Κεραγραμμένης (Καπίστρι) - Orthodox Crete». orthodoxcrete.com. Ανακτήθηκε στις 27 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Ιερός Ναός Αγίου Μάμα (Καπίστρι) - Orthodox Crete». orthodoxcrete.com. Ανακτήθηκε στις 27 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Ιερά Μονή Παναγιάς στο Γουρνί - Orthodox Crete». orthodoxcrete.com. Ανακτήθηκε στις 27 Μαρτίου 2026.
- ↑ «Ιερά Μονή Παναγίας στο Γουρνί». www.imis.gr. Ανακτήθηκε στις 27 Μαρτίου 2026.
