ویلایەتی یەمەن

ویلایەتی یەمەن
ولاية اليمن
یمن ولایتی
ویلایەتی یەمەن; ولاية اليمن; یمن ولایتی
ویلایەتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
١٨٧٢–١٩١٩
	Flag
	; نەخشەی سەرەوە:; نەخشەی ویلایەتی یەمەن لە ناو ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، لە ساڵی ١٩٠٠دا; نەخشەی خوارەوە:; نەخشەی ویلایەتی یەمەن لە ساڵی ١٩٠٧دا
ناوەند	سەنعا
ناوی ھاووڵاتی	یەمەنی
ناوچە
• ١٩٠٠	٢٠٠٬٠٠٠ km2 (٧٧٬٠٠٠ sq mi)
مێژوو
مێژوو
• دامەزراندن	١٨٧٢
• ئاگربەستی موودرۆس	١٩١٩
پێشوو	دواتر
	ئەیالەتی یەمەن
پارێزگاری عەدەن
شانشینی یەمەن
شانشینی ئیدریسیە
ئەمڕۆ بەشێک لە	یەمەن; عەرەبستانی سعوودی

ویلایەتی یەمەن، بە تورکیی عوسمانی: یمن ولایتی بە ڕۆمانی:Yemen Vilâyeti) دابەشکردنێکی کارگێڕی ئاستی یەکەم (ویلایەت) بوو لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی.^[٣] بەپێی زانیارییەکان لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا ڕووبەرەکەی ٢٠٠ هەزار کیلۆمەتری چوارگۆشە بووە (٧٧ هەزار و ٢٠٠ میل چوارگۆشە). ژمارەی دانیشتوانی ویلایەت بەپێی سەرژمێری عوسمانی ساڵی ١٨٨٥ بە ٢٥٠٠ هەزار کەس هاتووە.^[٤]

بە شێوەیەکی بەرفراوان، ویلایەتەکە بە ٢٠ی پارالێل لە باکوورەوە بۆ باکوور، پارێزراوی ئەدەن لە باشوور، دەریای سوور لە ڕۆژئاوا و ٤٥ میریدانی ڕۆژهەڵات لە ڕۆژهەڵاتەوە سنووردار بوو.^[٥]

مێژوو

لە دوای فەتحکردنی عوسمانییەکان بۆ سەر یەمەن لە ساڵی ١٥١٧، بە ئەیالەتی یەمەن ناسرابوو. دوای چاکسازییەکانی تەنزیمات لە ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا، ویلایەتی یەمەن لە زۆربەی ئەیالەتی پێشووەوە لە ساڵی ١٨٧٢ دامەزرا. لە ساڵانی ١٨٣٠ بە یارمەتی داڕمانی ئیمامەتی زەیدی بەھۆی دابەشبوونی ناوخۆیی و وەرگرتنی چەکی مۆدێرن لە دوای جەنگی کریمیا، عوسمانییەکان ڕوویان لە باکووری یەمەن کرد و لە کۆتاییدا سەنعایان گرت و لە ساڵی ١٨٧٢دا کردیان بە پایتەختی ویلایەتی یەمەن. تەنانەت لەو کاتەشدا کۆنترۆڵی عوسمانییەکان تا ڕادەیەکی زۆر لە شارەکاندا قەتیس بوو و دەسەڵاتی ئیمامی زەیدی بەسەر یەمەنی سەرەوەدا بە فەرمی دانپێدانرا.^[٦]

لە ساڵی ١٨٧٢ەوە دەستی پێکرد، دوای ئەوەی ناوچەی سەنعا بە توندی لە ژێر کۆنتڕۆڵدا بوو، ئەحمەد موحتەر پاشا دەستی کرد بە داڕشتنەوەی ئیدارەی وێلایەتی یەمەن و دابەشی کرد بەسەر چوار سنجاقدا، شاری سەنعا وەک پایتەختی ویلایەتەکە کاری دەکرد. عەسیر لە ساڵی ١٨٧٢ بوو بە سنجاقی یەمەن.^[٧]

لە کۆتایی سەدەی نۆزدەھەمدا زەیدییەکان لە تورک یاخی بوون و ئیمام محەمەدی کوڕی یەحیا بناغەی بنەماڵەی بۆماوەیی دانا. کاتێک لە ساڵی ١٩٠٤ کۆچی دوایی کرد، ئیمام یەحیا کوڕی محەمەدی جێنشینی لە ساڵانی ١٩٠٤-١٩٠٥ سەرکردایەتی ڕاپەڕینی کرد دژی تورکەکان، و ناچاری کرد کە ئیمتیازاتی گرنگ بە زەیدییەکان بدەن. عوسمانی ڕازی بوو لەسەر کشانەوەی یاسای مەدەنی و گەڕاندنەوەی شەریعەت لە یەمەن.^[٨]

لە ساڵی ١٩٠٦ سەرکردە ئیدریسییەکانی عەسیر لە دژی عوسمانییەکان یاخی بوون. تا ساڵی ١٩١٠ زۆربەی ناوچەکانی عەسیریان کۆنتڕۆڵ کرد، بەڵام دواجار لەلایەن ھێزەکانی عوسمانی و حیجازییەوە شکستیان ھێنا.^[٩]

ئەحمەد عیزەت پاشا لە تشرینی یەکەمی ساڵی ١٩١١ لەگەڵ ئیمام یەحیا پەیماننامەیەکی ئەنجامدا، بەو پەیمانە وەک سەرۆکی کاتی و ڕۆحی زەیدییەکان ناسێندرا، مافی ئەوەی پێدرا کە بەرپرسان بەسەریاندا دابنێت، و باجیان لێ وەربگرێت. عوسمانییەکان لە ناوچەکانی یەمەن کە زۆرینەی سوننە بوون سیستەمی حوکمڕانی خۆیان پاراست.^[١٠]

لە مانگی ئازاری ساڵی ١٩١٤، پەیمانی ئینگلیز و عوسمانی سنووری نێوان یەمەن و پارێزگاری عەدەنی سنووردار کرد. کاتێک جەنگی جیھانیی یەکەم سەریھەڵدا، ئیمام یەحیا بە ناو دڵسۆزی بۆ سوڵتان مایەوە، بەڵام لە ھەمان کاتدا ھەوڵیدا دانوستان لەگەڵ بەریتانیا بکات. لە بەرامبەردا عەسیر ھەر کە شەڕ دەستی پێکرد پەیوەندی بە بەریتانیاوە کرد. ڕاپەڕینی عەرەب لە حیجاز یەمەنی لە باقی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی پچڕاند و ئیمامەکەش دەرفەتەکەی قۆستەوە بۆ ئەوەی دەسەڵاتی خۆی بەسەر ھەموو یەمەندا جێگیر بکات.^[١١]

ھێزەکانی عوسمانی لە ساڵی ١٩١٨ کشایەوە، ئیمام یەحیا کۆنترۆڵی خۆی بەسەر باکووری یەمەن بەھێزتر کرد و شانشینی موتەواکیلی یەمەن دروست کرد.

دابەشی کارگێڕی

سنجاقەکان، نزیکەی ساڵی ١٨٧٦:^[١٢]

سنجاقی سەنعا .
سنجاقی ھودەیدە
سنجاقی عەسیر .^[١٣]
سنجاقی تەعیز .

نەخشە

نیمچە دوورگەی عەرەبی لە ساڵی ١٩١٤
نەخشەیەک کە دابەشبوونی ئیداریی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٣١٧ی ھیجری، ١٨٩٩ گریگۆری، لەوانەش ویلایەتی حیجاز و سنجاقەکانی و ویلایەتی یەمەن و سنجاقەکانی دەخاتەڕوو.

سەرچاوەکان

↑ https://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA603&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
↑ https://archive.org/details/asiakeane00kean/page/459/mode/1up
↑ Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey
↑ https://archive.org/details/asiakeane00kean/page/459/mode/1up
↑ https://books.google.iq/books?id=wKusYzGdDkcC&pg=PA19&redir_esc=y
↑ https://books.google.iq/books?id=4x09OvMBMmgC&pg=PA189&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
↑ https://books.google.iq/books?id=POsfZt8Kup4C&pg=PA97&redir_esc=y
↑ https://books.google.iq/books?id=41aVY2K95yEC&pg=PA195&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
↑ https://books.google.iq/books?id=OLKKVXgEpkoC&pg=PA195&redir_esc=y
↑ https://books.google.iq/books?id=41aVY2K95yEC&pg=PA195&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
↑ https://books.google.iq/books?id=41aVY2K95yEC&pg=PA195&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false
↑ https://archive.org/details/tatprsentdelemp00courgoog/page/n104/mode/2up
↑ https://books.google.iq/books?id=Y1A48DWZ2gIC&pg=PA59&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

[1] ttps://books.google.iq/books?id=QjzYdCxumFcC&pg=PA603&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

[2] ttps://archive.org/details/asiakeane00kean/page/459/mode/1up

[3] Kaligian, Dikran Mesrob (2011) Armenian Organization and Ideology Under Ottoman Rule, 1908–1914 (revised edition) Transaction Publishers, New Brunswick, New Jersey

[4] ttps://archive.org/details/asiakeane00kean/page/459/mode/1up

[5] ttps://books.google.iq/books?id=wKusYzGdDkcC&pg=PA19&redir_esc=y

[6] ttps://books.google.iq/books?id=4x09OvMBMmgC&pg=PA189&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

[7] ttps://books.google.iq/books?id=POsfZt8Kup4C&pg=PA97&redir_esc=y

[8] ttps://books.google.iq/books?id=41aVY2K95yEC&pg=PA195&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

[9] ttps://books.google.iq/books?id=OLKKVXgEpkoC&pg=PA195&redir_esc=y

[10] ttps://books.google.iq/books?id=41aVY2K95yEC&pg=PA195&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

[11] ttps://books.google.iq/books?id=41aVY2K95yEC&pg=PA195&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

[12] ttps://archive.org/details/tatprsentdelemp00courgoog/page/n104/mode/2up

[13] ttps://books.google.iq/books?id=Y1A48DWZ2gIC&pg=PA59&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false

[١]

[٢]

[٣]

[٤]

[٥]

[٦]

[٧]

[٨]

[٩]

[١٠]

[١١]

[١٢]

[١٣]