Ολοκαύτωμα του Κέδρους
Το Ολοκαύτωμα του Κέδρους, επίσης γνωστό ως το Ολοκαύτωμα του Αμαρίου, ήταν η μαζική δολοφονία των πολιτών εννέα χωριών στην κοιλάδα του Αμαρίου, στο νησί της Κρήτης, κατά την διάρκεια της Κατοχής του νησιού από τις Δυνάμεις του Άξονα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η σφαγή ήταν μια επιχείρηση μαζικών αντιποίνων από τις ναζιστικές γερμανικές δυνάμεις,[1] ως απάντηση στην απαγωγή του υποστράτηγου Κράιπε, του διοικητή της Βέρμαχτ στο Οχυρό Κρήτη, τον Απρίλιο του 1944.[2]
Η επιχείρηση πραγματοποιήθηκε στις 22 Αυγούστου 1944 από μονάδες του Πεζικού της Βέρμαχτ και τις επόμενες ημέρες ακολούθησαν οι καταστροφές των περισσότερων χωριών, λεηλασίες, σφαγές ζώων και καταστροφή συγκομιδών.[3][4] Ο αριθμός των θυμάτων ανήλθε σε 164. Η όλη επιχείρηση πραγματοποιήθηκε υπό τις διαταγές του Φρίντριχ-Βίλχελμ Μύλλερ , διοικητή της φρουράς του Οχυρού Κρήτη, για να εκφοβίσει τον πληθυσμό και να αποτρέψει τους ντόπιους αντάρτες να επιτεθούν στις δυνάμεις κατοχής κατά την επικείμενη υποχώρηση τους από τα Χανιά.
Ιστορικό
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Γεωγραφία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η λεκάνη του Αμαρίου είναι μια γραφική εύφορη κοιλάδα, που βρίσκεται πεντακόσια έως εξακόσια μέτρα επάνω από το επίπεδο της επιφάνειας της θάλασσας, στο νοτιοανατολικό τμήμα της περιφερειακής ενότητας Ρεθύμνης. Βρίσκεται ανάμεσα στον Ψηλορείτη, στα ανατολικά, και στο όρος Κέδρος στα δυτικά. Σε αντίθεση με τις άγονες βουνοκορφές γύρω της, η κοιλάδα έχει άφθονο νερό και βλάστηση, και είχε κατοικηθεί ήδη από τη Μινωική εποχή.[5]
Τα περισσότερα χωριά συγκεντρώνονται στους πρόποδες της κοιλάδας. Οι κάτοικοι τους ασχολούνταν κυρίως με τη γεωργία και την καλλιέργεια δέντρων ελιάς και οπωροφόρων. Για την προώθηση της γεωργικής εκπαίδευσης, ιδρύθηκε η Γεωργική Σχολή Ασωμάτων το 1927 στα κτίρια της Μονής Ασωμάτων Ρεθύμνης, που βρίσκεται στην κοιλάδα.[6]
Β' Παγκόσμιος Πόλεμος
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η κοιλάδα βρίσκεται μακριά από τα μεγάλα αστικά κέντρα και είχε δεχτεί ελάχιστη προσοχή από τις γερμανικές δυνάμεις κατά τη διάρκεια της Κατοχής. Παρείχε καταφύγιο σε αρκετούς στρατιωτικούς της Κοινοπολιτείας που εξακολουθούσαν να κρύβονται στο νησί. Πολλοί άλλοι είχαν διασχίσει την κοιλάδα κατευθυνόμενοι προς την νότια ακτή κατά την διάρκεια εκκένωσης των Συμμαχικών δυνάμεων στην Αίγυπτο. Αργότερα, ο τοπικός πληθυσμός προσέφερε φαγητό στις αντάρτικες δυνάμεις και βοήθησε στη μεταφορά προμηθειών και εξοπλισμού. Το Αμάρι έγινε σημαντικό κέντρο της Κρητικής αντίστασης.
Η υποστήριξη των ντόπιων, σε συνδυασμό με την ομορφιά της περιοχής, οδήγησαν τους Βρετανούς πράκτορες της υπηρεσίας Εκτελεστικό Ειδικών Επιχειρήσεων (SOE), που υπηρετούσαν τότε στην Κρήτη, να δημιουργήσουν το ψευδώνυμο «Lotus Land» («Παραμυθένιος Τόπος») για την κοιλάδα του Αμαρίου.[7] Ανάμεσα σε αυτούς που κατέφυγαν εκεί ήταν, οι Τομ Ντανμπάμπιν (Tom Dunbabin), Αλεξάντερ «Ξαν» Φίλντινγκ (Alexander Wallace Fielding) και Πάτρικ Λη Φέρμορ, οι οποίοι χρησιμοποίησαν διάφορα κρησφύγετα στις κοντινές πλαγιές. Επιπλέον, οι απαγωγείς του στρατηγού Κράιπε έμειναν σε μια στάνη στο Αμάρι για μερικές νύχτες κατά τη διάρκεια της πορείας τους προς τα νότια.
Την εποχή της επιχείρησης Κέδρος, ήταν ξεκάθαρο ότι η Γερμανία έχανε τον πόλεμο. Στα τέλη του καλοκαιριού του 1944, οι δυνάμεις κατοχής είχαν αρχίσει να σχεδιάζουν την απόσυρσή τους στα Χανιά, όπου παρέμειναν μέχρι την συνθηκολόγησή τους στις 9 Μαΐου 1945.[3]
Η σφαγή
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Λίγο πριν την αυγή της 22ας Αυγούστου 1944, και ενώ η Ελλάδα και το μεγαλύτερο τμήμα της Κρήτης βρισκόταν στις παραμονές της Απελευθέρωσης, αρκετά τάγματα του Γερμανικού πεζικού, τα οποία πιθανώς ανήκαν στο 16ο Σύνταγμα της 22ης Μεραρχίας Πεζικού (Αερομεταφερόμενη Μεραρχία), έφτασαν στην κοιλάδα του Αμαρίου χωρίς να γίνουν αντιληπτά από τους κατοίκους.
Στις υπώρειες του Κέδρος βρίσκονται μια σειρά από μικρά χωριά και συνοικισμούς, γνωστά συλλογικά ως τα «χωριά του Κέδρος», ήτοι Γερακάρι, Γουργούθοι, Καρδάκι, Βρύσες, Σμιλές, Δρυγιές, Άνω Μέρος, Χωρδάκι. Το κοντινό χωριό Κρύα Βρύση (Βρύσες) επίσης περικυκλώθηκε. Σε όλα τα «χωριά του Κέδρος», οι γερμανικές επιδρομές ακολούθησαν περίπου το ίδιο μοτίβο.[8][9]
Οι Γερμανοί συγκέντρωσαν τους ντόπιους, επαλήθευσαν τις ταυτότητες των αντρών, επέλεξαν εκείνους που θα εκτελούνταν και τους κράτησαν χωριστά. Οι γυναίκες διατάχθηκαν να επιστρέψουν στα σπίτια τους και να μαζέψουν τα τιμαλφή τους, με τη δικαιολογία ότι θα πήγαιναν μακρύ ταξίδι. Αυτό ήταν ένα τέχνασμα για να διευκολυνθούν οι λεηλασίες που ακολούθησαν. Οι γυναίκες, τα παιδιά και οι ηλικιωμένοι απομακρύνθηκαν. Οι άντρες που δεν εκτελέστηκαν, αναγκάστηκαν να βαδίσουν προς το Ρέθυμνο, όπου κρατήθηκαν στο φρούριο Φορτέτζα για μερικές εβδομάδες. Κατά την αποχώρησή τους, τα εκτελεστικά αποσπάσματα προχώρησαν σε ομαδικές εκτελέσεις. Όταν τελείωσαν, τα πτώματα περιχύθηκαν με βενζίνη και πυρπολήθηκαν. Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν σε σπίτι του χωριού και στη συνέχεια το ανατίναξαν με δυναμίτη, όπως στο Γερακάρι, στις Βρύσες και στον Άνω Μέρος.[10]
Μετά τις εκτελέσεις, τις ημέρες που ακολούθησαν, τα σπίτια των χωριών λεηλατήθηκαν και στη συνέχεια κάηκαν ή ανατινάχθηκαν, όπως συνέβη στην Καταστροφή της Καντάνου.[11] Οι λεηλατημένες περιουσίες περισυλλέχθηκαν στην Σχολή Ασωμάτων και μεταφέρθηκαν με φορτηγά στο Ρέθυμνο. Οι συγκομιδές και τα ζώα κατασχέθηκαν από τα Γερμανικά στρατεύματα. Οι ομάδες αντίστασης δεν μπόρεσαν να αποτρέψουν τις εχθροπραξίες. Ο Γεώργιος Ψυχουντάκης αναφέρει στο βιβλίο του Ο Κρητικός Μαντατοφόρος ότι, από τη σπηλιά του κρησφυγέτου του στον Ψηλορείτη, έβλεπε καπνό να υψώνεται από τα χωριά για περισσότερο από μία εβδομάδα.[12]
Επακόλουθα
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Πολλές μαρτυρίες για την καταστροφή των «χωριών του Κέδρος» υιοθέτησαν την επίσημη γερμανική αφήγηση και επεδίωξαν να αποδώσουν την ευθύνη της καταστροφής στους κατοίκους, που παρείξαν καταφύγιο στους απαγωγείς του Κράιπε. Αυτό αμφισβητείται από ορισμένους ιστορικούς, καθώς η απαγωγή είχε πραγματοποιηθεί σχεδόν τέσσερις μήνες νωρίτερα, στις 26 Απριλίου 1944, και η συνήθης γερμανική τακτική ήταν να εφαρμόζονται άμεσα αντίποινα. Μια άλλη εξήγηση είναι ότι οι Γερμανοί κατέστρεψαν τον Κέδρο για να τρομοκρατήσουν τον τοπικό πληθυσμό και να μειώσουν τον κίνδυνο επίθεσης κατά την επικείμενη υποχώρησή τους, η οποία τελικά άρχισε στις αρχές Οκτωβρίου. Σύμφωνα με τον ιστορικό Άντονι Μπίβορ (Antony Beevor), «η επιχείρηση του Αμαρίου ήταν ουσιαστικά μια εκστρατεία προληπτικού τρόμου λίγο πριν αποσυρθούν οι γερμανικές δυνάμεις δυτικά από το Ηράκλειο με το πλευρό τους εκτεθειμένο σε αυτό το κέντρο της κρητικής αντίστασης».[3]
Τα ξημερώματα της 11ης Σεπτεμβρίου 1944, ομάδες του ΕΛΑΣ περικύκλωσαν την Σχολή Ασωμάτων και κατέλαβαν το γερμανικό φυλάκιο που ήταν εγκατεστημένο εκεί. Αργότερα το πρωί, δύο φορτηγά, που μετέφεραν γερμανικά στρατεύματα σταλμένα από το Ρέθυμνο, έπεσαν σε ενέδρα των ελασιτών στο σημείο Λινές κοντά στο χωριό Άγιοι Απόστολοι.[13] Η μάχη ήταν σφοδρή και συνεχίστηκε και την επόμενη ημέρα, καθώς έφτασαν γερμανικές ενισχύσεις. Η Μάχη των Ποταμών, όπως έγινε γνωστή, τελείωσε με τη νίκη του ΕΛΑΣ.[14]
Ο στρατηγός Μύλλερ συνελήφθη από τον Κόκκινο Στρατό στην Ανατολική Πρωσία και αργότερα εκδόθηκε στην Ελλάδα. Δικάστηκε στην Αθήνα μαζί με τον Μπρούνο Μπρόιερ, διοικητή του Οχυρού Κρήτη, μεταξύ των ετών 1942 και 1944, για τις θηριωδίες που διαπράχθηκαν στο νησί.[12] Και οι δύο κρίθηκαν ένοχοι, καταδικάστηκαν σε θάνατο στις 9 Δεκεμβρίου 1946, και εκτελέστηκαν στο απόσπασμα στις 20 Μαΐου 1947.[15]
Κανένας άλλος δεν οδηγήθηκε στην δικαιοσύνη και δεν καταβλήθηκαν αποζημιώσεις στους επιζώντες. Η επέτειος του Ολοκαυτώματος του Κέδρους τιμάται με ετήσιες εκδηλώσεις που διοργανώνονται κάθε χρόνο.
Εξωτερικοί σύνδεσμοι
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Παραπομπές
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]- ↑ Pantinakēs, Manolēs,. Nikētes sto apospasma : ...to Amari stis phloges (1ē ekdosē έκδοση). Rethymno. ISBN 978-960-87640-4-0. 991536155.
- ↑ Παντινάκης, Μανόλης Α.. Νικητές στο απόσπασμα: το Αμάρι στις φλόγες, εκδ. Καλαϊτζάκης, 2008. (ISBN 978-960-87640-4-0) (στην Ελληνική) p. 34.
- 1 2 3 Beevor, Antony, 1946-· Prokopiou, Aristeidēs Pl. (2004). Krētē : hē machē kai hē antistasē. Athēna: Ekdoseis Gkovostē. ISBN 960-270-927-8. 73175162.
- ↑ Leong, Adam Kok Wey,. Killing the enemy : assassination operations during World War II. London. ISBN 0-85772-771-0. 944310196.
- ↑ Dunbabin, Thomas J. Antiquities of Amari, Annual of the British School at Athens, iss. 42, σελ. 184–93, 1947.
- ↑ «Asomati Monastery in Amari – Travel Guide for Island Crete, Greece». www.cretanbeaches.com (στα Αγγλικά). Ανακτήθηκε στις 13 Νοεμβρίου 2020.
- ↑ Fielding, Xan. Hide and seek : the story of a wartime agent (First Paul Dry books edition έκδοση). Philadelphia. ISBN 978-1-58988-084-9. 812258699.
- ↑ Παντινάκης, Μανόλης Α. Νικητές στο απόσπασμα: το Αμάρι στις φλόγες. Καλαϊτζάκης. ISBN 978-960-87640-4-0.
- ↑ «Θα τιμηθούν τα ολοκαυτώματα των χωριών του Κέντρους». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 21 Ιουλίου 2011.
- ↑ Η Ολοκαύτωση του Κέντρους – Αφιέρωμα, Επιμέλεια Σπύρου Απ. Μαρνιέρου, Αθήνα 1984.
- ↑ «Issuu reader embeds». e.issuu.com. Ανακτήθηκε στις 13 Νοεμβρίου 2020.
- 1 2 Psychoundakis, George (1955).His Story of the German Occupation. John Murray Ltd. σελ. 177–78.
- ↑ Beevor, Antony. Crete: The Battle and the Resistance, John Murray Ltd, 1991. Penguin Books, 1992.
- ↑ «Η μάχη των «Ποταμών» 11-9-1944». Άγονη γραμμή. 9 Σεπτεμβρίου 2008. Ανακτήθηκε στις 13 Νοεμβρίου 2020.
- ↑ «SOME NOTEWORTHY WAR CRIMINALS». Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 31 Μαρτίου 2014.
