close
Эчтәлеккә күчү

Латвия

Сылтамаларны үзгәртү
Wikipedia — ирекле энциклопедия проектыннан ([http://tt.wikipedia.org.ttcysuttlart1999.aylandirow.tmf.org.ru/wiki/Латвия latin yazuında])
Латвия
лат. Latvija
Байрак[d]Илтамга[d]
ImageImage
Нигезләнү датасы 18 ноябрь 1918
Сурәт
Рәсми исем Latvijas Republika, Läti Vabariik, République de Lettonie[1] һәм Republiken Lettland[2]
Гомер озынлыгы 74,52927 ел[3]
Демоним Let, Latvian[4], lett, latvietis, Latviano, Latviyänan, латвиец, латвийка, латвийцы, لاتفي, لاتفية, لاتفيون, letó, letona, letons, латвієць, латиш, латвійка, латишка, латвійці, латиші, לטבי, לטבית, letoni, leton, letonă, লাতভীয়, lettone, lettoni, latvisce, letón, letona, latviete, lätlased, letón, letona, Letton[1], Lettonne, Latvians[4], latvialainen, latvialaiset, lètone, lètoni, lètona, lètono, لاتڤي, لاتڤية, لاتڤيين, لاتڤيات, Laitviach[5], Lette, Letten, Lettin һәм Lettinnen
Рәсми тел латыш теле[6]
Гимн Латвия гимны[d]
Мәдәният Латвия мәдәнияте[d]
Шигарь тексты Tēvzemei un Brīvībai, Per la Pàtria i la llibertat, Best enjoyed slowly һәм I'w fwynhau'n araf!
Дөнья кисәге Европа[7]
Дәүләт Image Латвия[8][9]
Башкала Рига
Сәгать поясы UTC+02:00 һәм UTC+03:00
Диңгез, күл яки елга эчендә яки янында урнашуы Балтыйк диңгезе[10]
Табигый-георафик объект эчендә урнашкан Балтыйк буе һәм Төньяк Европа[11]
Иң көнчыгыш ноктасы 56°16′41″ т. к. 28°14′29″ кч. о.HGЯO
Иң төньяк ноктасы 58°05′ т. к. 25°12′ кч. о.HGЯO
Иң көньяк ноктасы 55°40′29″ т. к. 26°35′48″ кч. о.HGЯO
Иң көнбатыш ноктасы 56°21′18″ т. к. 20°58′13″ кч. о.HGЯO
Геомәгълүматлар Data:Latvia.map
Иң югары ноктасы Гайзинькалнс[d][12]
Иң түбән ноктасы Балтыйк диңгезе
Идарә итү формасы парламент республикасы[d] һәм җөмһүрият
Дәүләт башлыгы вазыйфасы Латвия президенты[d]
Ил башлыгы Эдгарс Ринкевичс
Хөкүмәт башлыгы вазыйфасы Латвия премьер-министры[d]
Башкарма хакимият башлыгы Эвика Силиня[d][13]
Башкарма хакимият Латвия министрлар кабинеты[d]
Канунбирү органы Латвия сеймы[d]
Югары мәхкәмә органы Латвия конституцион мәхкәмәсе[d]
Үзәк банкы Латвия банкы[d]
Дипломатик мөнәсәбәтләр Италия, Беларус Халык Җөмһүрияте, Австралия, Украина, Беларусь, Россия, Финляндия, Эстония, Болгария, Канада, Дания, Исландия, Косово Җөмһүрияте, Польша, Литва, Малайзия, Кытай Җөмһүрияте, Америка Кушма Штатлары, Греция, Бангладеш, Гөрҗистан, Германия, Маҗарстан, Корея Халык Демократик Республикасы[14] һәм Кытай
Әгъзалык UE, Берләшкән Милләтләр Оешмасы, Төньяк Атлантик килешү оешмасы, Аурупа шурасы, Бөтендөнья сәүдә оешмасы, Балтик ассамблеясе[d], Төньяк бәрелеш группасы[d], Балтыйк диңгезе дәүләтләре советы[d], ОБСЕ, Халыкара реконструкция һәм үсеш банкы[d], Халыкара үсеш ассоциациясе[d], Халыкара финанс корпорациясе[d], Инвестицияләр иминлеген гарантияләү буенча күпъяклы агентлык[d], Инвестицион бәхәсләрне хәл итү буенча халыкара үзәк[d], Австралия группасы[d], Халыкара икътисадый хезмәттәшлек һәм үсеш оешмасы[15], Евроконтроль[d], Ачык күкләр буенча килешү[d], Интерпол[16][17], Атом-төш чималны сатучылар төркеме[d][18], ХКТО[d][19][20], Movement Coordination Centre Europe[d][21], Халыкара гидрография оешмасы[d][22], Мәгариф, фән һәм мәдәният сораулары буенча Берләшкән Милләтләр Оешмасы[23], Җирнең биофизик торышын күзәтү төркеме[d], Бөтендөнья почта берлеге[24][25], Халыкара телекоммуникацияләр берлеге[d][26], Шенген зонасы[d][27], Visa Waiver Program[d][28], Бөтендөнья метеорология оешмасы[29], Бөтендөнья сәламәтлек оешмасы[30], Бөтендөнья таможня оешмасы[d][31], Холокостны истә тоту һәм өйрәнү буенча халыкара оешмасы[d][32] һәм Атом-төш коралларының таратылмау турында килешү[d]
Балигълык яше 18 яшь
Никахка керү яше 18 яшь
Пенсия яше 62,5 яшь
Халык саны 1 856 932 (1 гыйнвар 2025)[33]
Ир-ат халкы 883 240[34], 878 681[34], 872 894[34] һәм 871 746[34]
Хатын-кыз халкы 1 030 582[34], 1 021 768[34], 1 011 596[34] һәм 1 007 636[34]
Административ бүленеше Даугавпилс, Юрмала, Лиепая, Резекне, Рига, Вентспилс, Алуксненский край[d], Гулбенский край[d], Ливанский край[d], Олайнский край[d], Саласпилсский край[d], Валкский край[d], Вентспилсский край[d], Елгава, Адажский край[d], Айзкраукльский край[d], Аугшдаугавский край[d], Балвский край[d], Цесисский край[d], Южно-Курземский край[d], Добельский край[d], Екабпилсский край[d], Елгавский край[d], Краславский край[d], Кулдигский край[d], Кекавский край[d], Лимбажский край[d], Лудзенский край[d], Мадонский край[d], Марупский край[d], Огрский край[d], Прейльский край[d], Резекненский край[d], Ропажский край[d], Салдусский край[d], Саулкрастский край[d], Сигулдский край[d], Смилтенский край[d], Талсинский край[d], Тукумский край[d] һәм Валмиерский край[d]
Су өслеге өлеше 1,5 процент
Акча берәмлеге евро
Номиналь тулаем эчке продукт 39 725 383 601 $[35] һәм 41 153 912 663 $[35]
Кеше потенциалы үсеше индексы 0,863[36]
Inequality-adjusted Human Development Index 0,792[37]
Үз-үзенә кул салулар күрсәткече 16,1
Эшсезлек дәрәҗәсе 9,4 процент[38]
Штаб-фатирының урнашуы Рига, Латвия[9]
Нәрсә белән чиктәш Беларусь, Эстония, Литва, Россия һәм Швеция
BTI Governance Index 6,81[39], 6,92[39], 6,71[39], 6,82[39], 6,97[39], 7[39] һәм 7,11[40]
BTI Status Index 8,2[39], 8,6[39], 8,51[39], 8,31[39], 8,41[39], 8,63[39], 8,68[39], 8,75[39] һәм 8,8[40]
Мәктәптә укымаган балалар саны 6581[41]
Автомобил хәрәкәте ягы уң[d][42]
Челтәр көчәнеше 230 вольт[43]
Электр аергычы төре Europlug[d][43] һәм евроразъём[d][44]
Алыштырган Латвия Социалистик Совет Республикасы (1918-1920)[d] һәм Псков губернасы
Кулланылган тел латыш теле, латгаль теле, Латвия ишарә теле, рус теле һәм Лив теле
Канунбирү шурасында урыннары саны 9[45]
Кайда өйрәнелә летоника[d]
Мәйдан 64 593,76 км² (1 гыйнвар 2025)[46],
62 226,85 км² (1 гыйнвар 2025)[46]
Почта индексы LV-1919[8]
Рәсми веб-сайт president.lv​(лтш.)​(ингл.) һәм mk.gov.lv​(лтш.)​(ингл.)
Һәштәге Latvia
Югары дәрәҗәле Интернет домены .lv
Харита сурәте
Тематик география Латвия географиясе[d]
Тимер юл хәрәкәте ягы уң[d][47]
Нинди вики-проектка керә Проект:Латвия[d]
Ачык мәгълүматлар порталы The Latvian Open data portal[d]
Феноменның икътисады Латвия икътисады[d]
Феноменның демографиясе Латвия халкы[d]
Джини коэффициенты 34,5[48]
Өстәлгән кыйммәт салымы күләме 21 процент
Тулаем туулар коэффициенты 1,52[49]
Шәһәр халкы 1 305 648[34], 1 298 292[34], 1 289 387[34] һәм 1 288 129[34]
Авыл халкы 608 174[34], 602 157[34], 595 103[34] һәм 591 254[34]
Демократия индексы 7,24[50]
Туым күрсәткече 9,8[34], 9,2[34], 9,2[34] һәм 8,5[34]
Үлем күрсәткече 14,5[34], 15,2[34], 18,4[34] һәм 16,4[34]
Happy Planet Index score 34,1[51]
Илнең мобиль коды 247
Илнең телефон коды +371
Гадәттән тыш хәлләрдә ярдәм телефоны 112[d][52], 110[d][52] һәм 113[d][52]
Илнең GS1 коды 475
Номер тамгасы коды LV
Диңгездәге идентификацияләү номеры 275
Монда җирләнгәннәр төркеме Төркем:Латвиядә җирләнгәннәр[d]
Бу якта төшерелгән фильмнар төркеме Төркем:Латвиядә төшерелгән фильмнар[d]
Карта
Image Латвия Викиҗыентыкта

Латвия (латыш. Latvija), рәсми исеме — Латвия Җөмһүрияте (латыш. Latvijas Republika) — Төньяк Европада урнашкан дәүләт. Башкала – Рига шәһәре.

Европа берлеге һәм НАТОга керә.

География

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Латвия Балтыйк диңгезе буенда, Көнчыгыш Европа тигезлегенең көнбатышында урнаша. Көнбатышта Балтыйк диңгезе һәм Рига култыгы белән юыла.

Көнчыгышта Россия һәм Беларусия, төньякта — Эстония, һәм көньякта — Литва дәүләтләре белән чиктәш. Чикләр озынлыгы — 1382 км, яр буе сызыгы озынлыгы — 498 км, мәйданы 64589 км²ны тәшкил итә.

Иң биек нокта — 311 м (Гайзинькалнс тавы), иң түбән нокта — Балтыйк диңгезе (0 м).

Климат

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Латвия климаты уртача, диңгез климаты континенталь климаты белән арасында. Июльнең урта температурасы — +15...+17 °С, гыйнварның урта температурасы — -3...-7 °С. Еллык явым-төшем күләме 500—800 мм.

Елгалар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
ИсемБассейн (Латвиядә)Озынлык (гомуми)Озынлык (Латвиядә)Бассейн
Даугава24 7001020357Балтыйк диңгезе
Лиелупе8 800119119Балтыйк диңгезе
Вента7900346178Балтыйк диңгезе
Айвиексте9290132132Даугава
Гауя7790452452Балтыйк диңгезе

Халык

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Эре калалар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Таблицада 10000 кешедән артык яшәгән торак пункттар күрсәтелгән (01.01.2012). Латвиядә 76 пункт кала статусын йөртә (ул арасынан 9 – республика әһәмиятендәге калалар). Республика әһәмиятендәге калалар калын язылыш белән күрсәтелгән.

Герб Кала Халык саны (01.01.2012) Тарихи район
ImageРига699 203Видземе
ImageДаугавпилс101 057Латгале
ImageЛиепая82 413Курземе
ImageЕлгава63 534Земгале
ImageЮрмала56 307Видземе
ImageВентспилс41 998Курземе
ImageРезекне33 936Латгале
ImageВалмиера26 674Видземе
ImageОгре26 549Видземе
ImageЕкабпилс25 883Селия / Латгале
ImageТукумс19 729Земгале
ImageСаласпилс18 039Видземе
ImageЦесис17 673Видземе
ImageКулдига12 494Курземе
ImageОлайне12 367Видземе
ImageСалдус12 085Курземе
ImageСигулда11 368Видземе
ImageТалси10 962Курземе
ImageДобеле10 895Земгале

Милли состав

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Латвия халыклары 1935—2011
Милләт 1935 1959 1970 1979 1989 2000 2011
Кешеләр саны% Кешеләр саны% Кешеләр саны% Кешеләр саны% Кешеләр саны% Кешеләр саны% Кешеләр саны%
Латышлар 1 467 03576,97 1 297 88162,39 1 341 80557,05 1 344 10553,69 1 387 75752,05 1 370 70357,65 1 284 19462,10
Руслар 168 3008,83 556 40026,75 704 60029,95 821 50032,81 905 51533,96 703 24329,58 556 42226,90
Белоруслар 26 8001,4 61 6002,9 94 7004,0 111 5004,5 119 7004,5 97 1004,0 68 1743,3
Украиннар 1 8000,1 29 4001,4 53 5002,3 66 7002,7 92 1003,4 63 6002,7 45 6992,2
Поляклар 48 6002,6 59 8002,9 63 0002,7 62 7002,5 60 4002,5 59 5002,5 44 7832,2
Литвалылар 22 8001,2 32 4001,5 40 6001,7 37 8001,5 34 6001,3 33 4001,4 24 4261,2
Яһудләр 93 4004,9 36 6001,7 36 7001,6 28 3001,1 22 9000,9 10 3000,4 6 4160,3
Чегәннәр 3 8000,2 4 3000,2 5 4000,2 6 1000,2 7 0000,3 8 2000,3 6 4520,3
Алманнар 62 1003,3 1 6000,1 5 4000,2 3 3000,1 3 8000,1 3 5000,1 3 0230,1
Эстоннар 6 9000,4 4 6000,2 4 3000,2 3 7000,1 3 3000,1 2 6000,1 2 0000,1
Башкалар 4 2000,2 1 8000,1 2 7000,1 3 8000,2 29 4001,0 25 0001,1 26 2981,3
Барлык 1 905 936 2 079 948 2 351 903 2 503 145 2 665 770 2 377 383 2 067 887

Дин

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Латвиядә өстенлек итүче дин булып христианлык тора. Лютеранлык — этник латышлар арасында күпчелекне тәшкил итүче төп христиан динаминациясе, бу Төньяк Европа һәм Төньяк Алмания белән көчле тарихи элемтәләргә бәйле. Шул ук вакытта католиклык, нигездә, Польша йогынтысы аркасында Көнчыгыш Латвиядә (Латгале өлкәсендә) киң таралган. Латвия православие чиркәве зурлыгы буенча Латвиядә өченче конфессия булып тора, аның тарафдарлары, нигездә, рус телле халык. Шулай ук Иске йолалык, буддизм, яһүд дине, Һинд дине, ислам һ. б. диннәр тарафдарлары бар.

Искәрмәләр

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
  1. 1 2 http://cnig.gouv.fr/wp-content/uploads/2020/02/CNT-PVM_r%C3%A9vis%C3%A9_2020-01-27-1.pdf
  2. ↑ https://www.ui.se/landguiden/lander-och-omraden/europa/lettland/
  3. ↑ ЮНЕСКО-ның статистика институты
  4. 1 2 Central Intelligence Agency The World Factbook — Washington, D.C.: Central Intelligence Agency, U.S. Government Printing Office, 1962. — ISSN 0277-1527; 1553-8133
  5. ↑ The National Terminology Database for Irish — 2006.
  6. ↑ 4, preamble // Конституция Латвийской Республики
  7. ↑ https://www.workwithdata.com/place/latvia
  8. 1 2 https://search.gleif.org/#/search/fulltextFilterId=LEIREC_FULLTEXT&simpleFilters%5Bentity.addresses.country%5D=LV — Global Legal Entity Identifier Foundation.
  9. 1 2 Global LEI Index
  10. ↑ 1 // Limits of Oceans and Seas, Limits of the Oceans and Seas // Nature / M. Skipper — 3 — IHO, 1953. — ISSN 1476-4687; 0028-0836 — doi:10.1038/41586.1476-4687
  11. ↑ https://unstats.un.org/unsd/methodology/m49/
  12. ↑ https://web.archive.org/web/20161124024631/http://www.lgia.gov.lv/Aktualitates/2016/11_novembris/22-1.aspx
  13. ↑ https://www.lsm.lv/raksts/zinas/latvija/15.09.2023-saeima-ar-53-balsim-apstiprina-evikas-silinas-valdibu.a523967/ — (untranslated).
  14. ↑ https://www.ncnk.org/sites/default/files/content/resources/publications/NCNK_Issue_Brief_DPRK_Diplomatic_Relations.pdf
  15. ↑ http://www.lsm.lv/lv/raksts/latvija/zinas/saeima-ratifice-latvijas-pievienosanos-oecd.a188113/
  16. ↑ https://www.interpol.int/Member-countries/World — Интерпол.
  17. ↑ https://www.interpol.int/Who-we-are/Member-countries/Europe/LATVIA
  18. ↑ http://www.nuclearsuppliersgroup.org/en/participants1 — Атом-төш чималны сатучылар төркеме.
  19. ↑ https://www.opcw.org/about-opcw/member-states/ — ХКТО.
  20. ↑ https://www.opcw.org/about-us/member-states/latvia
  21. ↑ http://mcce-mil.com/wp-content/uploads/glance/MCCE-AT-A-Glance-September-2017.pdf — Movement Coordination Centre Europe.
  22. ↑ https://www.iho.int/srv1/index.php?option=com_wrapper&view=wrapper&Itemid=452&lang=en — Халыкара гидрография оешмасы.
  23. ↑ http://www.unesco.org/eri/cp/ListeMS_Indicators.asp
  24. ↑ http://www.upu.int/en/the-upu/member-countries.html
  25. ↑ https://www.upu.int/en/Universal-Postal-Union/About-UPU/Member-Countries?csid=-1&cid=173
  26. ↑ https://www.itu.int/online/mm/scripts/gensel8
  27. ↑ https://www.touteleurope.eu/les-pays-membres-de-l-espace-schengen.html
  28. ↑ https://www.dhs.gov/visa-waiver-program-requirements
  29. ↑ https://public.wmo.int/en/members/latvia
  30. ↑ https://www.who.int/choice/demography/by_country/en/
  31. ↑ https://www.wcoomd.org/-/media/wco/public/global/pdf/about-us/wco-members/list-of-members-with-membership-date.pdf
  32. ↑ https://holocaustremembrance.com/countries/latvia
  33. ↑ Iedzīvotāju skaits pēc tautības reģionos, pilsētās, novados, pagastos, apkaimēs un blīvi apdzīvotās teritorijās gada sākumā (pēc administratīvi teritoriālās reformas 2021. gadā) — Центральное статистическое управление Латвии.
  34. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 (unspecified title) — база данных Всемирного банка.
  35. 1 2 https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.MKTP.CD — Бөтендөнья банкы.
  36. ↑ Отчёт о развитии человечества — Программа развития ООН, 2022.
  37. ↑ Отчёт о развитии человечества — Программа развития ООН, 2022.
  38. ↑ http://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.ZS
  39. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 https://www.bti-project.org
  40. 1 2 https://bti-project.org/en/reports/country-dashboard/LVA
  41. ↑ ЮНЕСКО-ның статистика институты
  42. ↑ http://chartsbin.com/view/edr
  43. 1 2 World Plugs / мөхәррир Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе
  44. ↑ World Plugs / мөхәррир Халыкара иликтер тихникасы кәмисиясе
  45. ↑ European Council Decision (EU) 2023/2061 of 22 September 2023 establishing the composition of the European Parliament — Аурупа Шурасы.
  46. 1 2 Reģionu, novadu, pilsētu un pagastu kopējā un sauszemes platība gada sākumā — Центральное статистическое управление Латвии.
  47. ↑ https://www.forschungsinformationssystem.de/servlet/is/325069/
  48. ↑ https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI
  49. ↑ ЮНЕСКО-ның статистика институты
  50. ↑ 2020 Democracy Index
  51. ↑ https://happyplanetindex.org/countries/?c=LVA
  52. 1 2 3 International Numbering Resources Database: ITU-T E.129 National-only numbers linked with emergency services and other services of social value / мөхәррир Халыкара телекоммуникацияләр берлеге

Сылтамалар

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]

Моны да карагыз

[үзгәртү | вики-текстны үзгәртү]
Чыганак — https://tt.wikipedia.org/w/index.php?title=Латвия&oldid=4317790