پارێزگای دیالە

پارێزگای دیالە
وڵات	عێراق
پایتەخت	بەعقووبە
دابەشکاریی کارگێڕی	عێراق
ناوچەی کاتی	UTC+03:00
پۆتانی شوێن	٣٣°٥٣′٠″N ٤٥°٤′٠″E
دانیشتووان	١٬٣٧١٬٠٣٥
زمانەکان	کوردیی ناوەندی
ڕووبەر	١٤٬٧٠٠ کیلۆمەتر چوارگۆشە
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

پارێزگای دیالە (بە عەرەبی:محافظة دیالی)یەکێکە لە پارێزگاکانی عێراق. ناوەندی ئەم پارێزگایە شاری بەعقوبەیە. بەپێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتووانی ١٬٢٢٤٬٠٠٠ کەس بووە.

جوگرافیا

پارێزگای دیالە لە باکووری ڕۆژھەڵاتی بەغداوە درێژ دەبێتەوە تا دەگاتە سنووری ئێران. پایتەختەکەی شاری بەعقووبەیە. ڕووبەرەکەی ١٧٬٦٨٥ کیلۆمەتری چوارگۆشەیە.

بەشێکی زۆری پارێزگاکە لەلایەن ڕووباری دیالەوە ئاودار دەکرێت، کە لقێکی سەرەکیی ڕووباری دیجلەیە. بەھۆی نزیکی لە دوو سەرچاوەی سەرەکیی ئاو، پیشەسازیی سەرەکیی دیالە کشتوکاڵە، بەتایبەتی خورما کە لە باخە گەورەکاندا بەرھەم دێت. پارێزگاکە ھەروەھا یەکێک لە گەورەترین باخەکانی زەیتوون لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست لەخۆدەگرێت. ھەروەھا وەک پایتەختی پرتەقاڵی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دەناسرێت. چیاکانی حەمرین بە ناو پارێزگاکەدا تێدەپەڕن.

دانیشتووان

پارێزگاکە نیشتمانی دانیشتووانێکی ھەمەچەشن لە عەرەب، کورد و تورکمانە، ھەرچەندە زۆرینەی ڕەھا عەرەبی سوننەن و نزیکەی ٦٠٪ی دانیشتووانی پارێزگاکە پێکدەھێنن. بەپێی دوایین ئامارەکان، ژمارەی دانیشتووانەکەی نزیکەی ١٫٦ ملیۆن کەسە.

ئاڵۆزییە ناوخۆیییەکان/شەڕی عێراق

بەڵگە ھەیە کە ڕێکخراوی قاعیدە لە عێراق بنکەی کارەکانی لە ساڵی ٢٠٠٦دا لە پارێزگای ئەنبارەوە بۆ دیالە گواستووەتەوە، و لە کۆتایییەکانی ساڵی ٢٠٠٦دا، ڕاپۆرتەکان ئاماژەیان بەوە کردووە کە بەعقووبە و زۆربەی پارێزگای دیالە کەوتوونەتە ژێر دەسەڵاتی چەکدارە سوننەکانەوە. دەوترێت ئەم کۆنتڕۆڵەی چەکدارەکان تا ساڵی ٢٠٠٧ و سەرەتای ٢٠٠٨ بەردەوام بووە.

لە ١١ی ئایاری ٢٠٠٧، لیوا بێنجامین میکسۆن، فەرماندەی ھێزە فرە نەتەوەییەکان لە باکوور، ڕای گەیاند کە پێویستی بە ھێزی زیاترە بۆ کۆنتڕۆڵکردنی ئاستی توندوتیژییەکانی ئێستای پارێزگای دیالە، ئەمەش دوای زیادکردنی ھێزەکان «سۆرج»، و بانگھێشتکردنەوەی ناچاریی سەربازان لەلایەن سوپای ئەمریکاوە، و مشتومڕە گشتییەکان سەبارەت بە ئاستی پابەندبوونی حکوومەتی ئەمریکا ھات. تا ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٠٧، دەوڵەتی ئیسلامیی عێراق، کە پێشتر بەعقووبە و زۆربەی پارێزگاکەی لەژێر دەستدابوو، بەعقووبەی وەک پایتەختی خۆی ڕاگەیاند. گرووپی چەکداری سوننەی جەماعەتی ئەنسارولسوننەش لەو کاتەدا لە ناوچەکەدا چالاک بوو.

لە حوزەیرانی ٢٠٠٧، ھێزەکانی ئەمریکا ئۆپەراسیۆنی «Arrowhead Ripper»یان بە ھێرشی ئاسمانیی شەوانە لە بەعقووبە دەستپێکرد. تا ١٩ی ئاب، بەعقووبە تا ڕادەیەکی زۆر کۆنتڕۆڵکرایەوە، ھەرچەندە ھەندێک چەکدار لە شارەکە و ناوچەکانی دەوروبەری مابوونەوە. شەڕ لە دۆڵی ڕووباری دیالە بەردەوام بوو بەڵام تا سەرەتای تشرینی یەکەم، ھێزەکانی ئەمریکا و عێراق زۆربەی پارێزگاکەیان بەدەستەوە بوو لەکاتێکدا چەکدارەکان بەرەو باکوور و ڕۆژاوا پاشەکشەیان دەکرد. لە ٢٧ی تشرینی یەکەمدا، دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق ھێرشی کردە سەر بنکەیەکی پۆلیس لە بەعقووبە و ٢٨ پۆلیس و خۆبەخشی پۆلیسی کوشت، ئەمەش دەری خست کە ھێشتا شانە چەکدارییەکان لە پارێزگاکەدا ماون.

لە کانوونی دووەمی ٢٠٠٨، ئۆپەراسیۆنی «فانتۆم فۆنیکس» بە مەبەستی لەناوبردنی چەکدارە ماوەکان دوای ھەڵمەتەکەی دیالە لە نێوان ساڵانی ٢٠٠٦ و ٢٠٠٧ دەستیپێکرد.

ناوەڕاستی ساڵی ٢٠٠٨ گۆڕانکاری زۆری لە پارێزگای دیالەدا بەخۆیەوە بینی بەھۆی زیادبوونی ھەوڵەکانی ھێزەکانی ئەمریکا و ئامادەیی بەرچاوی سوپای عێراق، و لە ناوچەی بەعقووبە، چالاکییەکانی دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق بە شێوەیەکی بەرچاو پەکخرا، و بەرنامەی «ڕۆڵەکانی عێراق» بووە ھۆی لاوازکردنی زیاتری دەوڵەتی ئیسلامی لە عێراق.