close
Чулацаман тӀегӀо

Ахча

Хьажоргаш нисйар
Талланза
ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Image
Лидийн ахча VI бӀешо

Ахча — йохка-эцар лелош долу ша-тайпа товар. Иза коьртачу декъана хийцаран гӀирс, хьесапан барам, мах ларбаран хьесап а, наггахь тӀаьхьа луш йолу декхарш кхочушдаран барам а санна лелаш ду. ХӀорш ю ахча кхечу товарашна йукъахь къастош йолу цуьнан коьрта функцеш.

Истори

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Ахча кхолладалале хьалха, адамаша вовшашца хӀуманаш хийцаран (бартер) хьесап лелийна хила мега 100 000 шо хьалха дуьйна. Делахь а, экономика ерриге бартер тӀехь лаьтташ хиларна тешаллаш дац.[1][2] Дукхахьолехь ширачу йукъараллашкахь совгӀатан экономика а, декхарийн система а яра лелаш,[3][4] а бартер — девзаш доцучу адамашна я мостагӀшна йукъахь бен ца хуьлура.[5][6]

ТӀаьхьо дуьненан дуккха а меттигашкахь лараме ахча лело долийра. Масала, Месопотамехь в. э. 3000 шо хьалха шекель леладора (иза 160 ячман сос йозалла яра). Америкехь, Азехь, Африкехь а, Австралехь а ахчанан метта каури олу чӀеран лекъарш леладора. Геродота чӀагӀдарехь, Лидин бахархой хилла дуьххьара дешин а, детин а нахарташ арахецнарш (в. э. 650–600 шерашкахь).[7][8]

Кехатан ахча дуьххьара Цийчохь Сун династин заманчохь лела долийра. Уьш юьхьанца банкин квитанцеш хилла. Европехь кехатан ахча XVII бӀешарахь юкъаделира, а XIX бӀешарахь дуьненан пачхьалкхаш дашо стандарт тӀетайна яра. Оцу системехь кехатан ахча билгалчу барамехь дешица хийца йиш яра.[9]

ШоллагӀа дуьненан тӀом чекхбаьллачул тӀаьхьа Бреттон-Вудсан система чӀагӀйира. Цуьнца дуьненан валюташ АЦШ-н долларах тесна яра, а доллар — деших. 1971-гӀа шарахь АЦШ-с доллар дешица хийцар сацийра. Оцу хенахь дуьйна дуьненахь фиатан ахча лелаш ду. Иза пачхьалкхан гарантешца а, налоган (ясакхан) системица а чӀагӀдина ду.[10][11]

Финансийн зуламаш

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Харц ахча

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Харц ахча — иза пачхьалкхан я правительствон бакъо йоцуш, оригинална тера кечдина ахча ду. Харц ахча арахецар а, лелор а заьлха я ямартло лоруш ду.[12] Харц ахча дар ахча кхолладаларе терра шира ду. Масала, Лидин дуьххьарлерачу нахартийн детин я дешин чкъор тесна харц копеш карийна.[13][14][15]

Ширачу заманахь ахчанан метта харц дан хала долу хӀуманаш леладора (чӀеран лекъарш, деза тӀулгаш, металлаш).[16][17] Кехатан ахча юкъадале, дукхахьолехь цӀеначу деших я детих кхин атта карош долу металлаш эдора.[18] ШоллагӀчу дуьненан тӀамехь нацисташа ингалсан фунташ а, АЦШ-н долларш а харц кепара арахецара.[19][20] Тахана дуккха а дика кечдина долчу долларшна «супердолларш» олу.[21] Иштта евро юкъаяьллачул тӀаьхьа (2002 шо) иза харц еш меттигаш а дукха ю, амма долларца дуьстича уьш кӀезиг ю.[22]

Ахча цӀандар

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Ахча цӀандар — иза зуламан новкъа даьккхина ахча легале (бакъонан) кепе дерзоран процесс ю.[23] Таханлерачу бакъонан системашкахь хӀара термин кхечу зуламашца а вовшахтесна ю: цифран валюташца я кредит-карточкашца лелош йолу ямартлонаш, налогех къайлавала гӀортар, терроризмана ахча латтор я дуьненайукъара санкцех къайлавала гӀортар.[24][25][26]

Билгалдахарш

[бӀаьра нисйан | нисйан]
  1. ↑ The Myth of the Myth of the Myth of Barter and the Return of the Armchair Ethnologists(бил-боцу.). Bella Caledonia (2016 шеран 8 июнь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  2. ↑ The Roots of Money. Investopedia. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  3. ↑ Mauss, Marcel. The Gift: The Form and Reason for Exchange in Archaic Societies. pp. 36–37.
  4. ↑ Glyn Davies. . — ISBN 0-7083-1773-1.
  5. ↑ Smith, Yves What is Debt? – An Interview with Economic Anthropologist David Graeber(бил-боцу.). naked capitalism (2011 шеран 26 август). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  6. ↑ The Evolution of Money: Fiat to Digital Currencies (инг.). Hamsa. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  7. ↑ World's Oldest Coin - First Coins. rg.ancients.info. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  8. ↑ Essentiality of Money: A Historical Perspective | Richmond Fed(ингалс.). Federal Reserve Bank of Richmond Economic Brief. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  9. ↑ Sergii Moshenskyi. . — ISBN 978-1-4363-0694-2.
  10. ↑ L. Randall Wray. . — ISBN 978-0230368897.
  11. ↑ What is Money? Its Evolution Over the Years(бил-боцу.). CoinGeek (2020 шеран 25 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  12. ↑ Ancient Coin Collecting 101(бил-боцу.). COINage Magazine (2022 шеран 22 декабрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2025 шеран 17 октябрехь
  13. ↑ Markowitz, Mike Bad Money - Ancient Counterfeiters and Their Fake Coins(бил-боцу.). CoinWeek: Rare Coin, Currency, and Bullion News for Collectors (2022 шеран 17 июнь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2024 шеран 16 июлехь
  14. ↑ Graybill, Darcie Revising Lydian History(бил-боцу.). The Reading Room (2025 шеран 12 сентябрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  15. ↑ The first currency in history: Kingdom of Lydia minted gold, silver coins. EgyptToday (2022 шеран 7 март). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2025 шеран 22 ноябрехь
  16. ↑ Pay, Dan Maxwell The History of Counterfeiting Money(бил-боцу.). VTR (2023 шеран 10 декабрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2024 шеран 9 сентябрехь
  17. ↑ Amy Tikkanen. A Brief (and Fascinating) History of Money (инг.). Britannica. Архивйина 2025 шеран 23 ноябрехь
  18. ↑ The History of Counterfeit Money (инг.). iTestCash.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2025 шеран 5 августехь
  19. ↑ When Nazis Tried to Wreck U.S., British Economies | Jewish Website(бил-боцу.) (2021 шеран 6 апрель). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2021 шеран 19 сентябрехь
  20. ↑ Operation Bernhard (инг.). www.bankofengland.co.uk. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2025 шеран 14 октябрехь
  21. ↑ INTERPOL holds 'Supernote' summit to address US dollar counterfeiting (Ӏаьр.). www.interpol.int. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2023 шеран 29 мартехь
  22. ↑ The Top 5 Most Counterfeited Currencies in the World (инг.). Great American Coin Company®. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  23. ↑ Aaron Krolik. How a Cryptocurrency Helps Criminals Launder Money and Evade Sanctions (инг.). The New York Times (2025 шеран 7 декабрь).
  24. ↑ AML/CFT and Sanctions Enforcement Actions in 2025(бил-боцу.). Institute for Financial Integrity (2025 шеран 9 декабрь). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  25. ↑ LWS Protection DDoS - Vérification en cours. fincrimecentral.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
  26. ↑ Crypto crimes: Terrorist financing, sanctions evasion and the regulatory response (инг.). www.int-comp.org. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2025 шеран 8 ноябрехь
Хьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ахча&oldid=11136314»