Озодии баён

Ин вожа дигар маъноҳо низ дорад, Озодӣ (мазмунҳо)-ро бубинед.

Озодии баён (англ. Freedom of speech) як принсипест, ки озодии шахс ё ҷомеаро барои баён кардани андешаҳо ва афкори худ бидуни тарси интиқом, сензура ё ҷазои ҳуқуқӣ дастгирӣ мекунад. Ҳуқуқ ба озодии баён ҳамчун ҳуқуқи инсон дар Эъломияи умумии ҳуқуқи башар (UDHR) ва дар ҳуқуқи байналмилалии ҳуқуқи инсон эътироф шудааст. Дар бисёр кишварҳо қонунҳои конститутсионӣ озодии суханро ҳифз мекунанд. Истилоҳҳое чун схуани озод, озодии баён ва озодии таъбир аксар вақт дар гуфтори сиёсӣ ба ҷойи ҳам истифода мешаванд. Бо вуҷуди ин, дар заминаи ҳуқуқӣ, freedom of expression маънои васеътар дошта, ҳуқуқи ҷустуҷӯ, дарёфт ва интиқоли иттилоот ё андешаҳоро, новобаста аз воситаи истифодашуда, дар бар мегирад.

Моддаи 19-и UDHR изҳор мекунад, ки «ҳар кас ҳақ дорад андешаҳои худро бидуни дахолат нигоҳ дорад» ва «ҳар кас ҳақ дорад ба озодии баён; ин ҳуқуқ шомили озодии ҷустуҷӯ, дарёфт ва интиқоли иттилоот ва андешаҳо аз ҳар навъ, новобаста аз марзҳо, ба таври шифоҳӣ, хаттӣ ё чопӣ, дар шакли санъат ё тавассути ҳар гуна васоити дигари интихобкардаи худ мебошад». Нусхаи баъдии Моддаи 19 дар Паймони байналмилалӣ оид ба ҳуқуқҳои шаҳрвандӣ ва сиёсӣ (ICCPR) инро тағйир дода, таъкид мекунад, ки истифодаи ин ҳуқуқҳо «уҳдадориҳо ва масъулиятҳои махсус»-ро дар бар мегирад ва бинобар ин метавонад дар ҳолатҳои зарурӣ «бо маҳдудиятҳои муайян» рӯ ба рӯ шавад, агар ин маҳдудиятҳо барои «эҳтироми ҳуқуқ ё эътибори дигарон» ё «ҳифзи амнияти миллӣ ё тартиботи ҷамъиятӣ (ordre public), ё ҳифзи саломатии ҷамъиятӣ ё ахлоқ» зарур бошанд.^[1]

Аз ин рӯ, озодии сухан ва баён одатан мутлақ шуморида намешавад. Маҳдудиятҳо ё ҳудудҳои маъмули озодии сухан ба масоиле чун туҳмат, буҳтон, фаҳш, иғвоангезӣ бар зидди давлат, таҳрик, суханони таҳрикдиҳандаи зӯроварӣ, сухани нафратангез, иттилооти махфӣ, вайронкунии ҳуқуқи муаллиф, асрори тиҷоратӣ, тамғагузории маҳсулоти ғизоӣ, созишномаҳои ифшо накардан, ҳуқуқ ба дахолнопазирии ҳаёти шахсӣ, шаъну шараф, ҳуқуқи бахшидан, амнияти ҷамъиятӣ, қонунҳои куфр ва шаҳодати дурӯғин марбут мешаванд. Асоси назариявии чунин маҳдудиятҳо аксар вақт принсипи зарар мебошад, ки аз ҷониби Ҷон Стюарт Милл дар асари худ On Liberty пешниҳод шудааст. Тибқи ин назар, «ягона ҳадафе, ки барои он қудрат метавонад ба таври қонунӣ бар узви ҷомеаи мутамаддин, бар хилофи иродаи ӯ, татбиқ шавад, пешгирӣ аз зарар ба дигарон аст».^[2]

Инчунин, «принсипи таҳқир» барои асоснок кардани маҳдудиятҳои сухан истифода мешавад, ки маҳдуд кардани шаклҳои баёнест, ки барои ҷомеа таҳқиромез шуморида мешаванд. Дар ин ҷо омилҳое чун андоза ва давомнокии таъсир, нияти сухангӯ ва осонии канорагирӣ аз чунин баён ба назар гирифта мешаванд.^[2]

Бо рушди асри рақамӣ, воситаҳои нави муошират ба вуҷуд омаданд. Аммо ин воситаҳо низ бо маҳдудиятҳои нав рӯ ба рӯ шудаанд. Кишварҳо ё созмонҳо метавонанд аз сензураи интернет барои бастани маводи номатлуб ё ғайриқонунӣ истифода баранд. Платформаҳои шабакаҳои иҷтимоӣ бошад, аксар вақт аз модератсияи муҳтаво истифода мекунанд, то муҳтавои тавлидкардаи корбаронро, ки мухолифи шартҳои хизматрасонӣ дониста мешавад, филтр ё ҳазф намоянд, ҳатто агар он муҳтаво ғайриқонунӣ набошад.

Озодии афкор ва сухан - яке аз ҳуқуқҳои сиёсии шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон буда, дар Конститутсияи ҶТ (моддаи 30) ва дигар қонунҳои ҷорӣ муқаррар шуда, аз тарафи давлат кафолат дода шудааст. Озодии афкор ин озодии конститутсионӣ ба шумор рафта, хусусияти хоси худро дорад. Барои амалӣ гаштани озодии афкор якчанд омилҳои асосӣ зарур мебошад:

Якум, дар ҷамъият муҳити мусоид барои шахс ба вуҷуд овардан зарур аст, ки ӯ озодона бетаҳдид ва аз ҳар гуна ақидаҳо озод фикр ронда тавонад. Ҳатто ҳаракати ҳар як шахси ҷудогона ягон хавфу хатари сиёсӣ, ё ин ки ягон шубҳаеро наоварда, ҳамчун тарзи ҳаёти одамон гардад.

Дувум, озодии афкор ин ифодаи амалӣ буда, ба воситаи озодии сухан иҷро мегардад. Аммо сухан танҳо яке аз воситаҳои баёни ақидаҳои инсон мебошад. Шахс метавонад бо дигар воситаҳо афкори худро ифода кунад (масалан, ба воситаи мактуб, ба воситаи нақш офаридан ва ғайраҳо).Сеюм, озодии афкор ба тариқи истисно яке аз воситаи таъсиррасонии психотропии шуури одам ҳам шуда метавонад.

Озодии сухан воситаи озодона дар пеши мардум ақидаҳои худро баён намудан ба таври расмӣ ва ё муқаррарӣ ба шумор меравад. Озодии сухан одатан дар воситаҳои ташвиқоту тарғибот истифода шуда, шахс метавонад, ки онро ба мақсади муайян ва расман баён намояд, аз ҷумла ақидаҳои сиёсӣ, динӣ ва ғайраро. Дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 8) баъзан маҳдудияти озодии сухан муқаррар карда шудааст. Масалан, дар Конститутсия гуфта шудааст, ки «таъсис ва фаъолияти иттиҳодияҳои ҷамъиятие, ки нажодпарастӣ, хусумат, бадбинии иҷтимоӣ ва мазҳабро тарғиб мекунанд ва ё барои бо зӯрӣ сарнагун карда, ташкилотҳои тиҷоратӣ, ба истиснои корхонаҳои воҳид ва намудҳои дигари ташкилотҳои дар қонун зикрёфта метавонанд бо ҳама гуна фаъолияте машғул шаванд, ки қонун манъ накардааст." Меъёрҳое, ки озодии фаъолияти соҳибкориро кафолат медиҳанд, дар ҳамаи қонунҳо оид ба фаъолияти соҳибкории инфиродӣ ва шаклҳои ташкилию ҳуқуқии шахсони ҳуқуқӣ дарҷ шудаанд.^[3]

Озодии иттилоот — тавсеаи (идомаи) озодии баён мебошад, ки дар он Интернет ҳамчун василаи асосии баён баромад мекунад. Озодии иттилоот инчунин метавонад ба ҳуқуқи дахлнопазирии ҳаёти шахсӣ дар заминаи интернет ва технологияҳои иттилоотӣ дахл дошта бошад. Ба монанди ҳуқуқ ба озодии баёни ақида, ҳуқуқ ба дахлнопазирии ҳаёти шахсӣ ҳуқуқи эътирофшудаи инсон мебошад ва озодии иттилоот ҳамчун тавсеаи ин ҳуқуқ хизмат мекунад. Озодии иттилоот инчунин метавонад ба сензура дар заминаи технологияҳои иттилоотӣ, яъне имкони дастрасӣ ба муҳтавои веб (веб-контент) бидуни сензура ё маҳдудиятҳо дахл кунад.

Озодии иттилоот инчунин мустақиман бо чунин қонунҳо, ба монанди Қонуни Онтарио дар бораи озодии иттилоот ва ҳифзи ҳаёти шахсӣ ҳимоя карда мешавад. Қонун дар бораи дастрасӣ ба иттилоот ба шаҳрвандони Канада, истиқоматкунандагони доимӣ ва ҳар як шахс ё корпоратсияе, ки дар Канада қарор дорад, ҳуқуқи дастрасӣ ба сабтҳои муассисаҳои давлатиро, ки зери амали ин қонун қарор мегиранд, медиҳад.

Эзоҳ

↑ Article 19, International Covenant on Civil and Political Rights, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights; adopted and opened for signature, ratification and accession by UN General Assembly resolution 2200A (XXI) of 16 December 1966, entry into force 23 March 1976. Бойгонӣ шудааст 5 июли 2008 сол. Проверено 16 Январ 2026.
↑ ^2.0 ^2.1 van Mill, David (1 January 2016). "Freedom of Speech". In Zalta, Edward N. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2016 ed.). Archived from the original on 18 March 2019. Retrieved 12 October 2016. Unknown parameter |url-status= ignored (help)
↑ Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - С. 365-366

Нигаред низ

Озодии баён

Ҳуқуқи инсон

Сензура дар Интернет

Нигаред

Эзоҳ

[1] Article 19, International Covenant on Civil and Political Rights, Office of the United Nations High Commissioner for Human Rights; adopted and opened for signature, ratification and accession by UN General Assembly resolution 2200A (XXI) of 16 December 1966, entry into force 23 March 1976. Бойгонӣ шудааст 5 июли 2008 сол. Проверено 16 Январ 2026.

[van_Mill-2] 2.0 ^2.1 van Mill, David (1 January 2016). "Freedom of Speech". In Zalta, Edward N. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2016 ed.). Archived from the original on 18 March 2019. Retrieved 12 October 2016. Unknown parameter |url-status= ignored (help)

[3] Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ / Зери таҳрири Маҳмудов М.А. - Душанбе: ЭР-граф, 2009. - С. 365-366

[1]

[2]

[3]