توبه (مسیحیت)

توبه‌کار سنت پیتر ۱۸۲۳–۲۵، فرانسیسکو گویا

در مسیحیت توبه یا ندامت (به انگلیسی: Contrition) به طلب پوزش و استغفار از گناهانی گفته می‌شود که شخص مرتکب شده است.

توبه مفهومی محوری در بسیاری از شاخه‌های مسیحیت دارد و نخستین گام برای آشتی با خدا از طریق مسیح شمرده می‌شود. این مفهوم شامل توبه از تمامی گناهان، برتری دادن محبت به خدا بر گناه، و ایمان به فدیه مسیح بر روی صلیب و کفایت آن برای رستگاری است (رجوع کنید به «تولد تازه» و «ترتیب نجات»). در سراسر کتاب مقدس بارها به این موضوع اشاره شده است؛ از جمله در حزقیال ۳۳:۱۱، مزامیر ۶:۷ و آیات بعد، مزمور ۵۱:۱–۱۲، لوقا ۱۳:۵، لوقا ۱۸:۹–۱۳ و مَثَل معروف پسر گم‌گشته (لوقا ۱۵:۱۱–۳۲).

در کلیسای کاتولیک

خاستگاه

شورای ترنت توبه را چنین تعریف کرد: «اندوه جان و نفرت از گناهِ ارتکاب‌یافته، همراه با قصدی استوار برای گناه نکردن در آینده.» این مفهوم همچنین با اصطلاحات animi cruciatus (رنجِ روح) و compunctio cordis (توبهٔ دل) شناخته می‌شود.

واژهٔ «توبه» دلالت بر شکستنِ چیزی دارد که سخت و صُلب شده است. توماس آکویناس در شرح خود کاربرد ویژهٔ این واژه را چنین توضیح می‌دهد: «از آن‌جا که برای آمرزش گناه لازم است انسان به‌طور کامل دلبستگی به گناه را—که نوعی تداوم و صلابت در ذهن او را می‌رساند—کنار بگذارد، کنشی که آمرزش را به‌دست می‌آورد به‌صورت استعاری «توبه» نامیده می‌شود.» این اندوهِ جان صرفاً اندوهی نظری نسبت به خطای انجام‌شده، یا عذاب وجدان، یا تصمیمی برای اصلاح نیست؛ بلکه دردی واقعی و تلخیِ جان است، همراه با نفرت و انزجار از گناهِ ارتکاب‌یافته؛ و همین نفرت از گناه به تصمیم برای دیگر بار گناه نکردن می‌انجامد. نویسندگان نخستین مسیحی، هنگام سخن گفتن از ماهیت توبه، گاه بر احساس اندوه و گاه بر بیزاری از خطای انجام‌شده تأکید می‌کنند. آگوستین هر دو را در این سخن خود دربرمی‌گیرد: «Compunctus corde non solet dici nisi stimulus peccatorum in dolore pœnitendi" (ترجمه: «معمول نیست گفته شود دل شکسته است، مگر آن‌که انگیزه‌ای باشد برای توبه از گناهان همراه با درد.»)

تقریباً همهٔ الاهی‌دانان قرون وسطی بر این باورند که توبه اساساً بر بیزاری از گناه استوار است. این بیزاری، پیش‌فرضِ آگاهی از زشتی و شنیع‌بودنِ گناه را دارد، و این آگاهی، اندوه و دردِ جان را پدیدمی‌آورد. «گناه با رضایتِ اراده ارتکاب می‌یابد، پس با عدمِ رضایتِ ارادهٔ عاقل محو می‌شود؛ ازاین‌رو توبه در ذات خود اندوه است. اما اندوه دو معنا دارد: عدمِ رضایتِ اراده و احساسی که در پی آن می‌آید؛ اولی ذاتِ توبه است و دومی اثرِ آن.»

جستارهای وابسته

• بخشش
• راز توبه