Το κυνήγι της ελάφου

Το ψηφιδωτό «το κυνήγι της ελάφου».

Το ψηφιδωτό δαπέδου όπως ανακαλύφθηκε στην Πέλλα. Η μορφή στα δεξιά είναι πιθανώς ο Μέγας Αλέξανδρος λόγω της χρονολόγησης του ψηφιδωτού, μαζί με την απεικονιζόμενη αναδίπλωση των μαλλιών του με κεντρική χωρίστρα. Η μορφή στα αριστερά που κρατά ένα δίκοπο τσεκούρι (που σχετίζεται με τον Ήφαιστο) είναι ίσως ο Ηφαιστίωνας, ένας από τους πιστούς συντρόφους του Αλεξάνδρου.

Το κυνήγι της ελάφου είναι ψηφιδωτό στο δάπεδο οικίας πλουσίου από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ., τη λεγόμενη «Οικία της αρπαγής της Ελένης» στην Πέλλα, πρωτεύουσα του Μακεδονικού Βασιλείου. Φέρει την υπογραφή του Αρχαίου Έλληνα καλλιτέχνη Γνώση, για τον οποίο πολύ λίγα είναι γνωστά. Βρίσκεται σήμερα στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Πέλλας, στην Κεντρική Μακεδονία.

Σύνθεση

Το κεντρικό θέμα, το κυνήγι του ελαφιού, πλαισιώνεται από ένα περίπλοκο μοτίβο λουλουδιών, το οποίο με τη σειρά του περιβάλλεται από απεικονίσεις κυμάτων. Το ψηφιδωτό συντίθεται από πέτρες που συλλέχθηκαν από παραλίες και όχθες ποταμών και τοποθετήθηκαν σε τσιμέντο. Όπως ίσως συνέβαινε συχνά, το ψηφιδωτό επιχειρεί να μιμηθεί στυλ της ζωγραφικής. Οι φωτεινές φιγούρες σε πιο σκούρο φόντο μπορεί να παραπέμπουν στην τεχνική των ερυθρόμορφων αγγείων. Το ψηφιδωτό χρησιμοποιεί επίσης τη σκίαση, γνωστή στους Έλληνες ως σκιαγραφία, στις απεικονίσεις του μυϊκού συστήματος και των μανδύων των χαρακτήρων. Αυτό, μαζί με τη χρήση επικαλυπτόμενων χαρακτήρων για τη δημιουργία βάθους, δίνει στην εικόνα μια τρισδιάστατη αίσθηση.

Συχνά τίθεται το ερώτημα μήπως ο Γνώσις, του οποίου η υπογραφή («Γνώσις εποίησεν») είναι η πρώτη γνωστή υπογραφή ενός δημιουργού ψηφιδωτού, είναι ο ζωγράφος μιας παλαιότερης εικόνας που αναπαράγεται με το ψηφιδωτό, και όχι δημιουργός του ίδιου του ψηφιδωτού. Στην αγγειοπλαστική, η λέξη «εποίησεν» αναφέρεται στον κατασκευαστή του δοχείου, ενώ «έγραψεν» ήταν το ρήμα με το οποίο δηλωνόταν ο ζωγράφος. Επομένως, αν δικαιολογείται μια αναλογία με την αγγειοπλαστική, φαίνεται πιθανό ο Γνώσις να ήταν ψηφιδοποιός. Υπάρχει επίσης η γνώμη ότι δεν εννοείται κάποιο φυσικό πρόσωπο, αλλά η αόριστη «γνώση».

Τα πρόσωπα

Το πρόσωπο που εικονίζεται στα δεξιά είναι πιθανώς ο Μέγας Αλέξανδρος, λόγω της χρονολόγησης του ψηφιδωτού και του εικονιζόμενου χαρακτηριστικού στυλ κώμης. Η Πέλλα είναι εξάλλου η γενέτειρα του Αλεξάνδρου. Το πρόσωπο στα αριστερά κρατά ένα διπλό τσεκούρι, παραπέμποντας έτσι στον Ήφαιστο, οπότε και το εικονιζόμενο πρόσωπο θα μπορούσε να είναι ο στρατηγός Ηφαιστίωνας. Ο σκύλος που απεικονίζεται είναι πιθανώς ο Περίτας, ο σκύλος του Αλέξανδρου. Το ελάφι και το κυνηγόσκυλο ενδεχομένως υπαινίσσονται τον μύθο όπου η Άρτεμις μεταμορφώνει τον κυνηγό Ακταίωνα σε ελάφι, όταν αυτός προσπαθεί να την βιάσει. Μόλις μετατραπεί σε ελάφι, τα κυνηγόσκυλά του στρέφονται εναντίον του και τον κατασπαράσσουν. Το θέμα της απαγωγής μπορεί να συσχετίσει το μωσαϊκό όχι μόνο με τον βιασμό της Ελένης από τον Θησέα, που απεικονίζεται σε άλλο ψηφιδωτό στο ίδιο σπίτι, αλλά και στην κατάκτηση της Περσίας από τον Αλέξανδρο. Όπως ο Ακταίωνας είχε κυνηγήσει την Άρτεμη αλλά καταστράφηκε από τα σκυλιά του, έτσι και οι Πέρσες είχαν προσπαθήσει να υποτάξουν την Ελλάδα με αποτέλεσμα τελικά την καταστροφή της Αυτοκρατορίας από τον Αλέξανδρο.

Ελάφια στην ελληνική μυθολογία

Στην Ελληνική μυθολογία, το ελάφι συνδέεται με την Άρτεμη, η οποία ήταν παρθένα κυνηγός. Κατά τον μύθο, ο Ακταίωνας είδε την Άρτεμη γυμνή και αυτή από θυμό τον μετέτρεψε σε ελάφι που κατασπάραξαν τα ίδια του τα κυνηγόσκυλα. Σε άλλες εκδοχές, ο Ακταίωνας προσπάθησε να βιάσει την Άρτεμη. Σε αυτή την εικόνα βλέπουμε το ίδιο μοτίβο, ενός ελαφιού που ξεσκίζεται από ένα σκυλί, όπως στον μύθο, καθώς και από τον Μέγα Αλέξανδρο στα δεξιά. Το θέμα εδώ είναι ο «κυνηγημένος κυνηγός». Είναι ένα αρκετά κατάλληλο ψηφιδωτό για το σπίτι της απαγωγής της Ελένης, η οποία βιάστηκε.

Το ελάφι αντιπροσωπεύει επίσης τους Πέρσες που ο Αλέξανδρος αργότερα θα κατακτήσει. Είχε δηλώσει τα κίνητρά του για να πολεμήσει τους Πέρσες για να πάρει εκδίκηση για την λεηλασία της Αθήνας και την καταστροφή ναών εκεί, όπως η Παρθενώνας. Αυτό θα αντιπροσώπευε και πάλι την ιδέα του κυνηγού που κυνηγείται.

Πηγές

• «Το κυνήγι της ελάφου». Περιήγηση στην Τέχνη. Παιδαγωγικό Ινστιτούτο. Ανακτήθηκε στις 20 Αυγούστου 2025. 
• Kleiner, Fred S.· Gardner, Helen· Mamiya, Christin J. (2006). Gardner's Art Through the Ages: The Western Perspective, Volume 1. Boston, MA: Thomson/Wadsworth. ISBN 9780495004790. 

Περαιτέρω ανάγνωση

• Κοκκορού-Αλευρά, Γ. (1995). Η τέχνη της Αρχαίας Ελλάδας. Σύντομη ιστορία (1050-50 π.Χ.). Αθήνα: Καρδαμίτσας.
• Μακαρόνας, Χ. και Πούρη, Ε. (1989). Οικία της αρπαγής της Ελένης και του Διονύσου της Πέλλας. Αθήνα: Η εν Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία.
• Murrel, S. (ed.). (1998). Art: Α world history. London: Dorling Kindersley.
• Χόνορ, Χ. και Φλέμινγκ, Τζ. (1991). Ιστορία της τέχνης (τόμος 1). Αθήνα: Υποδομή.