Αγόρια της οδού Πανισπέρνα

Ο Φέρμι με 4 από τα «αγόρια της οδού Πανισπέρνα» στο προαύλιο του Ινστιτούτου Φυσικής στην οδό Πανισπέρνα, περί το 1934. Από αριστερά προς τα δεξιά απεικονίζονται οι: Όσκαρ Ντ' Αγκοστίνο, Εμίλιο Σεγκρέ, Εντοάρντο Αμάλντι, Φράνκο Ραζέττι και Ενρίκο Φέρμι.

Με την ονομασία-προσωνύμιο «τα αγόρια της οδού Πανισπέρνα» (ιταλ. i ragazzi di Via Panisperna‎‎) έγινε γνωστή μια ομάδα νεαρών Ιταλών επιστημόνων με επικεφαλής τον Ενρίκο Φέρμι, που εργάζονταν στο «Βασιλικό Ινστιτούτο Φυσικής» του Πανεπιστημίου Σαπιέντσα Ρώμης. Εκεί ανίχνευσαν για πρώτη φορά και παρήγαγαν αργά («θερμικά») νετρόνια το 1934, μια εξέλιξη που κατέστησε αργότερα δυνατή την ανάπτυξη του πρώτου πυρηνικού αντιδραστήρα και κατόπιν την κατασκευή της «ατομικής βόμβας», του πρώτου πυρηνικού όπλου.

Τα μέλη της ομάδας ήταν οι Ενρίκο Φέρμι, Εντοάρντο Αμάλντι, Όσκαρ Ντ' Αγκοστίνο, Έττορε Μαγιοράνα, Μπρούνο Ποντεκόρβο, Φράνκο Ραζέττι και Εμίλιο Τζίνο Σεγκρέ. Ήταν όλοι τους φυσικοί, εκτός από τον Ντ' Αγκοστίνο, που είχε πτυχίο χημείας. Το παρατσούκλι της ομάδας προήλθε από τη διεύθυνση του Βασιλικού Ινστιτούτου Φυσικής, στην ομώνυμη οδό του Διαμερίσματος Μόντι, του 1ου δημοτικού διαμερίσματος («ριόνε») στο κέντρο της πόλεως της Ρώμης, που με τη σειρά του οφείλει την ονομασία του σε ένα κοντινό μοναστήρι, αυτό του Αγίου Λαυρεντίου της Πανισπέρνα.

Η ανάπτυξη της ομάδας

Αναμνηστική πλάκα για την ομάδα

Η οδός Πανισπέρνα το 2021. Η αναμνηστική πλάκα διακρίνεται στα αριστερά του οδικού σήματος και αναφέρεται σε μια είσοδο στο κτήριο λίγο παρακάτω. Πίσω από τον τοίχο βρίσκεται ο κήπος του Ινστιτούτου.

Η ομάδα αναπτύχθηκε υπό την επίβλεψη του φυσικού, υπουργού, γερουσιαστή και διευθυντή του Ινστιτούτου Φυσικής Όρσο Μάριο Κορμπίνο. Ο Κορμπίνο ανεγνώρισε τις ικανότητες του Ενρίκο Φέρμι και καθοδήγησε την επιτροπή που διόρισε τον Φέρμι το 1926 σε μία από τις πρώτες τρεις θέσεις καθηγητή της Θεωρητικής φυσικής στην ιταλική ιστορία. Από το 1929 οι Φέρμι και Κορμπίνο αφοσιώθηκαν στον μετασχηματισμό του Ινστιτούτου σε ένα σύγχρονο ερευνητικό κέντρο.

Οι Ραζέττι και Φέρμι ήταν συνομήλικοι και είχαν γνωρισθεί ως προπτυχιακοί φοιτητές στην Πίζα, ενώ είχαν συνεργασθεί αργότερα στη Φλωρεντία. Το πρώτο από τα «αγόρια» που προστέθηκαν ήταν ο Σεγκρέ, ο οποίος σπούδαζε μηχανικός. Ο Σεκγρέ είχε γνωρίσει τον Ραζέττι στην ορειβασία και προσελκύσθηκε στη Φυσική το 1927 με το Συνέδριο του Κόμο.

Ο Αμάλντι είχε γνωρίσει τον Φέρμι ως μαθητής του σχολείου, καθώς ο πατέρας του, ο Ούγκο Αμάλντι, ήταν μαθηματικός και οι δύο οικογένειες έκαναν οδοιπορίες μαζί στις Δολομιτικές Άλπεις. Αργότερα ο Κορμπίνο ενεθάρρυνε τον Αμάλντι να αλλάξει πεδίο από σπουδές μηχανικού στη φυσική. Και ο Έττορε Μαγιοράνα ήταν αρχικώς πολυτεχνικός φοιτητής και άλλαξε πεδίο μετά την αναγνώριση της μαθηματικής ιδιοφυΐας του από τον Σεγκρέ, ο οποίος τον βοήθησε να έχει μια συνέντευξη εργασίας από τον Φέρμι. Ο Ντ' Αγκοστίνο υπήρξε ως χημικός βοηθός του Τζούλιο Τραμπάκκι, με τον οποίο συνεργάσθηκε η ομάδα επειδή μπορούσε να την προμηθεύσει με ράδιο. Ο Ποντεκόρβο εντάχθηκε στην ομάδα αργότερα: το 1934 εγκαταστάθηκε στη Ρώμη ως μεταπτυχιακός φοιτητής προκειμένου να συνεργασθεί με τον Ραζέττι, που ήταν οικογενειακός φίλος.

Ερευνητικό έργο

Η πρώτη περίοδος του ερευνητικού εργαστηρίου τους ήταν αφιερωμένη κυρίως στην ατομική και μοριακή φασματοσκοπία. Αργότερα στράφηκαν προς πειραματικές μελέτες του πυρήνα του ατόμου. Οι έρευνές τους περιελάμβαναν τον βομβαρδισμό διάφορων χημικών στοιχείων με νετρόνια που παράγονταν από την ακτινοβόληση βηρυλλίου με σωματίδια άλφα που εξέπεμπε το ραδιενεργό αέριο ραδόνιο (το ραδόνιο με τη σειρά του παραγόταν από τη μεταστοιχείωση του ραδίου). Τα νετρόνια προκαλούσαν πυρηνικές αντιδράσεις στους πυρήνες του στόχου, με αποτέλεσμα τη δημιουργία άλλων στοιχείων/πυρήνων, συχνά ραδιενεργών ισοτόπων.

Μια ανακάλυψη-κλειδί, κατά ένα μέρος τυχαία, ήταν ότι τα νετρόνια που είχαν επιβραδυνθεί από πυρήνες υδρογόνου ήταν πολύ περισσότερο πιθανό να συλληφθούν από πυρήνες γενικώς. Πέντε από τα «αγόρια» κατοχύρωσαν αυτή την ανακάλυψη, που απέβη κρισιμότατης σημασίας για την εκμετάλλευση της πυρηνικής ενέργειας. Από θεωρητικής πλευράς, η εργασία των Μαγιοράνα και Φέρμι προήγαγε την κατανόηση της δομής του ατομικού πυρήνα και των δυνάμεων που δρουν στο εσωτερικό του. Το 1933 και το 1934 δημοσίευσαν τη θεμελιώδη θεωρία της διασπάσεως βήτα.

Το έργο της ομάδας στο θέμα της επαγόμενης από νετρόνια ραδιενέργειας ενείχε έναν βαθμό συλλογικής συνεργασίας που ήταν ασυνήθιστος εκείνη την εποχή, με τις ύστερες δημοσιεύσεις της να υπογράφονται από πέντε μέλη. Οι ρόλοι των μελών δεν ήταν αυστηρά καθορισμένοι, πάντως σε γενικές γραμμές ο Ντ' Αγκοστίνο ήταν ο ειδικός στα θέματα χημείας, ο Αμάλντι ήταν υπεύθυνος για τα ηλεκτρονικά και ο Σεγκρέ προμηθευόταν τα στοιχεία προς ακτινοβόληση. Το πνεύμα της συνεργασίας είχε μια συντροφικότητα και «παιχνιδιάρικο» τόνο, όπως διαφαίνεται από τα «παρατσούκλια» που είχαν δώσει ο ένας στον άλλο: Ο Φέρμι ήταν «ο Πάπας» (ιταλ. Il Papa), εξαιτίας των αλάνθαστων δηλώσεών του. Ο Ραζέττι, ως άμεσος βοηθός του, επονομάσθηκε «Καρδινάλιος βικάριος» (Cardinal Vicario). Ακόμα υψηλότερα σε αυτή την «εκκλησιαστική» ιεραρχία ήταν το παρατσούκλι του Κορμπίνο: Padreterno (= «παντοδύναμος Θεός»), για την ικανότητά του να δημιουργεί «θαυματουργικώς» οικονομικούς πόρους και θέσεις. Ο Μαγιοράνα ήταν ο «Μέγας Ιεροεξεταστής» (Il Gran Inquisitore), εξαιτίας της μόνιμης κριτικής που ασκούσε. Παρομοίως, η «δικαστική» προδιάθεση του Σεγκρέ τού έδωσε το προσωνύμιο Basilisco, από το μυθικό ον βασιλίσκο. Ο Αμάλντι ήταν το Fanciulletto εξαιτίας της «χερουβικής» μορφής του, ενώ ο Ποντεκόρβο ήταν το «Κουτάβι» (Cucciolo). Μια συνιστώσα-κλειδί της συνεργατικής ατμόσφαιρας ήταν οι ιδιοφυείς αυτοσχέδιες ομιλίες που έδινε ο Φέρμι κάθε απόγευμα πάνω σε θέματα ενδιαφέροντος σχετικώς με τις έρευνες της ομάδας.

Η διασπορά των μελών

Το 1935 τα μέλη της ομάδας διασκορπίσθηκαν και μόνο οι Φέρμι και Αμάλντι συνέχισαν να εργάζονται μαζί: ο Ραζέττι απουσίαζε επί ένα έτος στις ΗΠΑ, ο Σεγκρέ δέχθηκε μια καθηγητική θέση στο Παλέρμο, ο Ντ' Αγκοστίνο βρήκε αλλού δουλειά στη Ρώμη και ο Ποντεκόρβο στο Παρίσι. Ο Μαγιοράνα είχε την πιο ασυνήθιστη μοίρα από όλους: κλείστηκε στον εαυτό του και το 1938 εξαφανίσθηκε μυστηριωδώς για πάντα.

Τα επόμενα έτη οι ιταλικοί φυλετικοί νόμοι που στοχοποιούσαν τους πολίτες εβραϊκής καταγωγής, προκάλεσαν περαιτέρω μεταναστεύσεις, καθώς οι Σεγκρέ και Ποντεκόρβο ήταν Ιταλοεβραίοι, όπως και η σύζυγος του Φέρμι.) Στις 6 Δεκεμβρίου 1938 ο Φέρμι ανεχώρησε από τη Ρώμη με την οικογένειά του για τη Στοκχόλμη, προκειμένου να παραλάβει το Βραβείο Νόμπελ, και από εκεί με την ευκαιρία ταξίδεψαν απευθείας στις ΗΠΑ, όπου και εγκαταστάθηκαν. Οι Ντ' Αγκοστίνο και Αμάλντι ήταν οι μόνοι που παρέμειναν στην Ιταλία.

Μεταπολεμικώς, η ανάμιξη των Φέρμι και Σεγκρέ στο Πρόγραμμα Μανχάταν φαίνεται ότι προκάλεσε κάποια ένταση στις σχέσεις τους με τον Ραζέττι, ο οποίος είχε αρνηθεί να συμμετάσχει. Οι συζητήσεις τους για θέματα πυρηνικής φυσικής ήταν πλέον περιορισμένες, καθώς οι νέες ανακαλύψεις παρέμεναν συχνά απόρρητες.

Η μνήμη

Ο κινηματογραφικός σκηνοθέτης Τζάννι Αμέλιο αφηγήθηκε την ιστορία της ομάδας σε μια τηλεταινία, που κατόπιν εμπλουτίσθηκε με νέες σκηνές και μετατράπηκε σε κινηματογραφική ταινία με τίτλο I ragazzi di via Panisperna (1989).

Το κτήριο στην οδό Πανισπέρνα, στον Βιμινάλιο λόφο, είναι σήμερα ενσωματωμένο μέσα στο συγκρότημα του ιταλικού Υπουργείου Εξωτερικών και στεγάζει το «Μουσείο Ενρίκο Φέρμι» (CREF), αφιερωμένο στην ιστορία της πυρηνικής φυσικής.