Σπονδυλωτό μυθιστόρημα

Η γέφυρα του Καρόλου στην Πράγα, όπου διαδραματίζονται οι ιστορίες στο σπονδυλωτό μυθιστόρημα του Λέο Περούτς Νύχτες κάτω από την πέτρινη γέφυρα (1953)

Σπονδυλωτό μυθιστόρημα ή μωσαϊκό μυθιστόρημα (αγγλικά: Mosaic novel) είναι λογοτεχνικό είδος αφήγησης που αποτελείται από ξεχωριστά, αυτοτελή μέρη, τα οποία όμως έχουν εσωτερική συνοχή, ίδιο θεματικό άξονα και σχηματίζουν μια ενιαία αφήγηση.

Οι αλληλένδετες αλλά σαφώς διαφορετικές ιστορίες, σκηνές ή κεφάλαια σχηματίζουν μια μεγαλύτερη, ενιαία αφήγηση, με τα ανόμοια στοιχεία να αποκαλύπτουν σταδιακά ένα συνεκτικό σύνολο. Σε αντίθεση με το παραδοσιακό μυθιστόρημα όπου τα γεγονότα συχνά ακολουθούν μια γραμμική εξέλιξη, ένα σπονδυλωτό μυθιστόρημα χρησιμοποιεί πολλαπλές οπτικές γωνίες, χαρακτήρες και χρονικά πλαίσια και κάθε τμήμα συνεισφέρει μια μοναδική πτυχή της συνολικής ιστορίας.

Η ιστορία δεν παρουσιάζεται με ενιαία μορφή. Η πλοκή, η αφηγηματική προοπτική, οι κύριοι χαρακτήρες, η οπτική γωνία, η τοποθεσία ή το θέμα μπορεί να αλλάζουν από κεφάλαιο σε κεφάλαιο. Ωστόσο, τουλάχιστον ένα από αυτά τα στοιχεία παραμένει σταθερό σε όλο το μυθιστόρημα και έτσι σχηματίζει τον συνδετικό κρίκο που κρατά την ιστορία ενωμένη. Συχνά, δεν αποτελείται από κεφάλαια αλλά από μια σειρά συνδεδεμένων διηγημάτων. Τα όρια μεταξύ ενός σπονδυλωτού μυθιστορήματος και ενός επιστολικού μυθιστορήματος είναι δύσκολο να διακριθούν.

Συχνά οι κύριοι χαρακτήρες επανεμφανίζονται. Σε άλλα έργα, μπορεί να μην γνωρίζονται ή να μην συναντιούνται μεταξύ τους, αλλά πάντα κάτι τους συνδέει και η ιστορία δομείται από τις διαφορετικές αφηγήσεις. Υπάρχουν επίσης σπονδυλωτά μυθιστορήματα στα οποία τα επιμέρους κεφάλαια, οι οπτικές γωνίες ή οι ιστορίες γράφονται από διαφορετικούς συγγραφείς.

Η τεχνική του κατακερματισμού και η φαινομενική ασάφεια της πλοκής αφήνει συχνά τους αναγνώστες να συναρμολογήσουν μόνοι τους τις υποκείμενες συνδέσεις.

Η τεχνική εφαρμόζεται και στις ταινίες, οπότε ονομάζεται σπονδυλωτή ταινία.

Παραδείγματα

Η Φεγγαρόπετρα (1868) του Γουίλκι Κόλινς: η αστυνομική ιστορία εξελίσσεται με τη μορφή καταχωρήσεων ημερολογίου και επιστολών με τις μαρτυρίες 12 μαρτύρων, ένα πρώιμο δείγμα του είδους.

Το γεφύρι του Δρίνου (1945) του Ίβο Άντριτς: η γέφυρα του Μεχμέτ Πασά Σοκόλοβιτς είναι το συνδετικό στοιχείο σε κάθε κεφάλαιο.

Το Τραγούδι της Φωτιάς και του Πάγου του Αμερικανού συγγραφέα Τζορτζ Ρ. Ρ. Μάρτιν

Οι Νύχτες κάτω από την πέτρινη γέφυρα (1953) του Λέο Περούτς: αποτελείται από 14 ιστορίες της παλιάς Πράγας, φαινομενικά ασύνδετες. Σταδιακά ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται τη σχέση μεταξύ τους.

Τα Τρία ελληνικά μονόπρακτα (1978) του Θανάση Βαλτινού: τα φαινομενικά ασύνδετα τρία μέρη του έργου συνδέονται με ένα υπόγειο νήμα και αντανακλούν τις διαφορετικές κοινωνικές, πολιτικές και γλωσσικές αντιλήψεις της μετεμφυλιακής Ελλάδας.

Το Καθώς ψυχορραγώ του Γουίλιαμ Φόκνερ: η ιστορία παρουσιάζεται μέσα από 15 οπτικές γωνίες, κάθε κεφάλαιο το αφηγείται ένας χαρακτήρας.

Το Μιραμάρ (1967) του Ναγκίμπ Μαχφούζ ακολουθεί επίσης τη μη γραμμική αφήγηση μέσα από πολλαπλές οπτικές γωνίες.

Στο μυθιστόρημα της Άνι Πρου Εγκλήματα με το ακορντεόν (1996), ο ενοποιητικός παράγοντας είναι ένα ακορντεόν που περνάει από τον έναν ιδιοκτήτη στον άλλον. Τα κεφάλαια σκιαγραφούν μια εικόνα της ζωής των μεταναστών στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Το τέλος των ανθρώπων το 1967 (1999) του Βέλγου Χέρμαν Μπρούσελμανς: οι κύριοι χαρακτήρες είναι κάτοικοι ενός χωριού. Οι χαρακτήρες που παίζουν δευτερεύοντα ρόλο σε ένα κεφάλαιο εμφανίζονται σαν κύριοι χαρακτήρες σε ένα άλλο.

Στον 21ο αιώνα, πολλοί μυθιστοριογράφοι χρησιμοποιούν αυτή την τεχνική, μεταξύ των οποίων οι Βρετανοί Άλαν Μουρ και Ντέιβιντ Μίτσελ, η Καναδή Έμιλι Σεντ Τζον Μάντελ, ο Σέρβος Ζόραν Ζίβκοβιτς, ο Γερμανός Ντάνιελ Κέλμαν και άλλοι.