Λογοτεχνικός εξπρεσιονισμός

Παράσταση του έργου Μεταμόρφωση του Ερνστ Τόλερ στο Βερολίνο, 1919

Ο λογοτεχνικός εξπρεσιονισμός (λατινικά expressio:έκφραση) ήταν ένα πρωτοποριακό λογοτεχνικό κίνημα που εμφανίστηκε γύρω στο 1910 στη Γερμανία και διήρκεσε μέχρι περίπου το 1925.

Στα πλαίσια του κινήματος του εξπρεσιονισμού, ο εξπρεσιονισμός στη λογοτεχνία προέκυψε ως λογοτεχνία διαμαρτυρίας, αντίδραση στον υλισμό, την εφησυχασμένη αστική ευημερία, την ταχεία εκβιομηχάνιση και αστικοποίηση και την κυριαρχία της αστικής ηθικής στην ευρωπαϊκή κοινωνία πριν από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο. Ήταν το κυρίαρχο κίνημα στη γερμανική λογοτεχνία λίγο πριν, κατά τη διάρκεια και αμέσως μετά τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Οι εξπρεσιονιστές ενδιαφέρθηκαν για τη βαθύτερη σημασία των πραγμάτων, τον εσωτερικό κόσμο, την ψυχική κατάσταση του ατόμου και όχι για την εξωτερική μορφή, η οποία απλώς σκιαγραφείται και μόλις ορίζεται στον τόπο ή τον χρόνο. Δεν περιέγραψαν τη ζωή εν δράσει αλλά στόχευαν στην πρόκληση διανοητικών καταστάσεων.

Κεντρικό θέμα της εξπρεσιονιστικής λογοτεχνίας είναι η αφύπνιση του κοινού, που αντικατοπτρίζεται στο πάθος των εξπρεσιονιστών για καταγγελτικό λόγο. Η επίγνωση της ανάγκης απελευθέρωσης από τα πολιτικά, κοινωνικά και αισθητικά δεσμά του παρελθόντος ήταν κοινή σε όλους τους εκπροσώπους του λογοτεχνικού κινήματος και εκφράστηκε με καινοτόμες μορφές και περιεχόμενο.

Σημαντικά κέντρα του λογοτεχνικού εξπρεσιονισμού ήταν το Βερολίνο και η γερμανόφωνη κοινότητα συγγραφέων της Πράγας.

Ιστορικό

Die Action (Η Δράση), ένα από τα εξπρεσιονιστικά περιοδικά.

Η γερμανική κοινωνία στα τέλη του 19ου αιώνα μετασχηματίστηκε ραγδαία από την τεχνολογία και τον εκσυγχρονισμό, και ταυτόχρονα η φιλοσοφία, οι ιδεολογίες και η αισθητική άλλαξαν βαθιά. Στην πρώτη φάση του εξπρεσιονισμού, από το 1910 έως το ξέσπασμα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, οι εξπρεσιονιστές συγγραφείς εξέφρασαν την έντονη ανησυχία τους για την εκβιομηχάνιση της Γερμανίας, ανησυχία που εκδηλώθηκε με τη δαιμονοποίηση της μεγάλης πόλης, του χρήματος, της τεχνολογίας, της δημοκρατίας, καθώς και με την έκφραση της κρίσης του ατόμου, της αποξένωσης της σύγχρονης ζωής και της νοσταλγίας για τον παλιό κόσμο. Στη δεύτερη φάση, μεταξύ 1914 και 1919, κατά τη διάρκεια του πολέμου, το κίνημα είχε επαναστατικές και ειρηνιστικές τάσεις, βαθιά εμπλεκόμενο σε κοινωνικοπολιτικά ζητήματα και διερεύνηση των συνεπειών των πολεμικών γεγονότων. Η τρίτη φάση οδήγησε παρακμή του εξπρεσιονισμού, με έναρξη εμφάνισης σουρεαλιστικών τάσεων.

Γκέοργκ Χάιμ (1887-1912)

Κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930, ο εξπρεσιονισμός δέχθηκε επιθέσεις τόσο από την άκρα δεξιά όσο και από την αριστερά. Ο μαρξιστής κριτικός Γκέοργκ Λούκατς επέκρινε αυστηρά το κίνημα, και τον μοντερνισμό γενικότερα, για τις κατακερματισμένες, αφηρημένες μορφές του και την αδυναμία επικοινωνίας με τις μάζες. Το δοκίμιό του του 1934 με τίτλο Η άνοδος και η πτώση του Εξπρεσιονισμού έδωσε τον τόνο για μεταγενέστερες κριτικές. Οι συγγραφείς κατηγορήθηκαν ότι επιδίωκαν να διαστρεβλώσουν την πραγματικότητα και τα έργα τους θεωρήθηκαν αλλόκοτα, συγκεχυμένα ή παράξενα καθώς η παραμέληση των γλωσσικών προτύπων οδηγούσε στην ακατανοησία του έργου.

Ο θάνατος πολλών εξπρεσιονιστών και η κατάληψη της εξουσίας από τους Ναζί το 1933 οδήγησαν στο τέλος. Πολλοί συγγραφείς αναγκάστηκαν να εξοριστούν, τα έργα τους κρίθηκαν «εκφυλισμένη τέχνη» και «αντίθετα στο γερμανικό πνεύμα», απαγορεύθηκαν επειδή ανήκαν στην πρωτοπορία και κάηκαν στην πυρά.

Ο όρος Εξπρεσιονισμός επινοήθηκε το 1911 από τον Κουρτ Χίλερ για να περιγράψει την περίοδο από το 1905 έως το 1925 περίπου, αν και σημαντικά έργα εξπρεσιονιστικού περιεχομένου δημιουργήθηκαν επίσης και αργότερα.

Εκπρόσωποι

Έλζε Λάσκερ-Σύλερ (1869 -1945)

Αξιοσημείωτοι πρόδρομοι του εξπρεσιονιστικού θεάτρου ήταν ο Αύγουστος Στρίντμπεργκ και ο Φρανκ Βέντεκιντ, αλλά το πρώτο ολοκληρωμένο εξπρεσιονιστικό έργο ήταν το θεατρικό του Ράινχαρντ Ζόργκε Ο ζητιάνος (1912). Σημαντικοί θεατρικοί συγγραφείς του κινήματος ήταν οι Γκέοργκ Κάιζερ, Ερνστ Τόλερ, Πάουλ Κόρνφελτ, Φριτς φον Ούνρου, Βάλτερ Χάζενκλεβερ, Καρλ Στέρνχαϊμ και Ράινχαρντ Γκέρινγκ, ο γλύπτης Ερνστ Μπάρλαχ και ο ζωγράφος Όσκαρ Κοκόσκα. Τα έργα τους χαρακτηρίζονται από την αναζήτηση της ουσίας των πραγμάτων και το πνευματικό νόημα της ζωής, θέματα που έθεταν με τρόπο ώστε να προκαλέσουν σκέψεις και συζητήσεις. Επιπλέον, προσπάθησαν να κάνουν τη θεατρική παράσταση να μοιάζει με μια πραγματική τελετουργία. Χρησιμοποίησαν την τεχνική της παντομίμας, χρησιμοποίησαν μάσκες και απευθύνονταν άμεσα στο κοινό. Προτίμησαν ιστορικά και μυθολογικά μοτίβα, πιο συχνά από τα σύγχρονα. Ακόμη, το εξπρεσιονιστικό δράμα καταργεί την αρχή της συνέχειας της δράσης και δίνει έμφαση στην αποσπασματική σύνθεση του έργου.

Γκέοργκ Τρακλ (1887-1914)

Η εξπρεσιονιστική ποίηση, η οποία προέκυψε ταυτόχρονα, ήταν ομοίως μη αναφορική και αναζητούσε έναν εκστατικό λυρισμό με σημαντική συνειρμική δύναμη. Αυτή η συμπυκνωμένη, απογυμνωμένη ποίηση, χρησιμοποιώντας σειρές ουσιαστικών και μερικά επίθετα και απαρέμφατα, απομακρύνθηκε από την παραδοσιακή αφήγηση και την περιγραφή για να φτάσει στην ουσία του συναισθήματος. Στην ιστορία της λογοτεχνίας, το ποίημα του Γιάκομπ βαν Χόντις Το τέλος του κόσμου (1911) αναφέρεται συχνά ως το αρχικό έναυσμα για την εξπρεσιονιστική ποίηση. Σημαντικοί εξπρεσιονιστές ποιητές ήταν οι Γκέοργκ Χάιμ, Ερνστ Στάντλερ, Άουγκουστ Στραμ, Γκέοργκ Τρακλ, Γκότφριντ Μπεν, Έλζε Λάσκερ-Σύλερ και Φραντς Βέρφελ, οι οποίοι επιδίωξαν να εκφράσουν το νόημα της συναισθηματικής εμπειρίας και όχι της φυσικής πραγματικότητας συχνά με γκροτέσκο ύφος, ειρωνεία και σάτιρα. Ο Γιοχάνες Ρ. Μπέχερ προσπάθησε να συνδέσει ποιητικά τον ριζοσπαστικό κομμουνιστικό ακτιβισμό του με την εξπρεσιονιστική έκφραση. Αρκετά ποιήματα και κείμενα του Μπέρτολτ Μπρεχτ, γραμμένα μεταξύ 1916 και 1926, παραπέμπουν στον εξπρεσιονισμό. Τα κυρίαρχα θέματα του εξπρεσιονιστικού στίχου ήταν η απέχθεια για την αστική ζωή και τον σύγχρονο πολιτισμό, η ανωνυμία και η αποξένωση ως κεντρικές πτυχές των διαπροσωπικών σχέσεων και τα αποκαλυπτικά οράματα της κατάρρευσης του πολιτισμού.

Φραντς Κάφκα (1883-1924)

Στην πεζογραφία, το πυρετώδες ύφος του Χάινριχ Μαν προαναγγέλλει τον εξπρεσιονισμό. Οι συγγραφείς πειραματίστηκαν με νέες μορφές αφήγησης, ήδη από το 1912 το μυθιστόρημα του Καρλ Αϊνστάιν Μπεμπουκίν ή Οι ερασιτέχνες των θαυμάτων απομακρύνεται από την ψυχολογική εμβάθυνση ή τις περιγραφές, στερείται κατανοητής πλοκής και οι χαρακτήρες δεν είναι σαφώς καθορισμένοι. Ο Άλφρεντ Ντέμπλιν, ο Γκότφριντ Μπεν, ο Γκέοργκ Χάιμ εκφράζουν την αγωνία τους για την αποσύνθεση του κόσμου. Στην Αυστρία, ο Ρόμπερτ Μούζιλ ήταν ένας από τους σημαντικότερους εξπρεσιονιστές συγγραφείς. Το μυθιστόρημα Τα τρία άλματα του Βανγκ-Λουν του Ντέμπλιν και Η συμμορία των ληστών του Λέοναρντ Φρανκ είναι από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα της εξπρεσιονιστικής εποχής. Οι σημειώσεις του Μάλτε Λάουριτς Μπρίγκε (1910) του Ράινερ Μαρία Ρίλκε είναι γραμμένο σε εξπρεσιονιστικό ύφος.

Πολλοί άλλοι συγγραφείς της γερμανικής λογοτεχνίας της Πράγας έγραψαν εξπρεσιονιστικά έργα, μεταξύ των οποίων οι Βίκτορ Χάντβιγκερ, Πάουλ Άντλερ, Μαξ Μπροντ. Ο Φραντς Κάφκα, σημαντικός εκπρόσωπος του μοντερνισμού, περιγράφει το άτομο μέσα σε έναν κόσμο άγχους και αγωνίας να συντρίβεται από αβυσσαλέες δυνάμεις ενσωματώνοντας κάποια εξπρεσιονιστικά στοιχεία στο έργο του.

Μερικοί ποιητές και συγγραφείς εξέφρασαν την απαισιοδοξία τους με τη σάτιρα των αστικών αξιών και της αστικής υποκρισίας, ενώ άλλοι ασχολήθηκαν περισσότερο με την πολιτική και τις κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και εξέφραζαν την ελπίδα για μια επερχόμενη επανάσταση.

Εκτός Γερμανίας, στους θεατρικούς συγγραφείς που χρησιμοποίησαν εξπρεσιονιστικές δραματικές τεχνικές περιλαμβάνονταν οι Αμερικανοί συγγραφείς Ευγένιος Ο’Νιλ και Έλμερ Ράις.