Λιούμπιτσα Άτζοβιτς
Η Λιούμπιτσα Άτζοβιτς (γεννήθηκε περίπου το 1924-1930 - πέθανε στις 23 Μαΐου 2006) ήταν Ρομά ηθοποιός, γνωστή για τους ρόλους της στις ταινίες του Εμίρ Κουστουρίτσα: Ο καιρός των Τσιγγάνων (1989), και Μαύρη γάτα, Άσπρος Γάτος (1998).
Πρώτα χρόνια
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η Άτζοβιτς ήταν κόρη του Πάσο Άτζοβιτς και της Ρούκια Άτζοβιτς (το γένος Σελίμοβιτς), ενός ζευγαριού Ρομά που μετακόμισε στο Μαυροβούνιο από τη Βοσνία (τότε Γιουγκοσλαβία).[1][2] Ο Πάσο και η Ρούκια ζούσαν νομαδικά και μετακινούνταν ανάλογα με την εποχή και την οικονομική τους κατάσταση, κατασκηνώνοντας κατά μήκος της ακτής όλης της χώρας.[1] Η Λιούμπιτσα γεννήθηκε κατά τη διάρκεια μιας τέτοιας μετακίνησης, σε ένα λιβάδι στο Ζούπτσι (Μπαρ) - Zupci (Bar).[1]
Στο διαδίκτυο και στην κινηματογραφική Εγκυκλοπαίδεια, λέγεται ότι η Άτζοβιτς γεννήθηκε το 1924, στα Σκόπια της Βόρειας Μακεδονίας.[1][3][4] Ωστόσο, ο τόπος γέννησης είναι λανθασμένος και η ακριβής ημερομηνία γέννησής της είναι άγνωστη.
Το 2018,σε συνέντευξη που έδωσε η κόρη της Άτζοβιτς, Νάντα, στον συγγραφέα Ζέλκο Μίλοβιτς (Željko Milović,), ανέφερε ότι η μητέρα της γεννήθηκε στο Ζούπτσι (Μπαρ) - Zupci (Bar) το 1930, τονίζοντας ότι η αναφορά ως τόπου γέννησης και η ημερομηνία "Σκόπια, 2024" ήταν λανθασμένες και κυκλοφόρησαν την εποχή της παραγωγής της ταινίας Μαύρη Γάτα, Άσπρος Γάτος, επειδή οι περισσότεροι Ρομά ηθοποιοί που συμμετείχαν στην ταινία προέρχονταν από τα Σκόπια.[1] Η ίδια η Άτζοβιτς επιβεβαίωσε σε δύο συνεντεύξεις ότι γενήθηκε στο Μπαρ. Τις συνεντεύξεις αυτές έδωσε σε πρώην Γιουγκοσλαβικά περιοδικά πριν και μετά την κυκλοφορία της πρώτης της ταινίας: σε ένα άρθρο του 1987 στο περιοδικό VEN του Σεράγιεβο, σχετικά με την έναρξη των γυρισμάτων της ταινίας Ο Καιρός των Τσιγγάνων, και το 1989 στο γυναικείο περιοδικό Una, όπου υποστήριξε ότι πάντα ζούσε στο Μπαρ.[5][6]
Αν και οι αναφορές αυτές συμφωνούν σχετικά με την ακριβή τοποθεσία της γέννησής της, διαφωνούν σχετικά με την ημερομηνία: ενώ η κόρη της Άτζοβιτς, Νάντα, υποστήριξε ότι η μητέρα της γεννήθηκε το 1930, η ίδια η Άτζοβιτς δήλωσε τόσο στο περιοδικό VEN (1987) όσο και στο Una (1989) ότι ήταν 60 ετών, γεγονός που υποδηλώνει ότι μπορεί να γεννήθηκε μεταξύ 1926 και 1929.[1][5][6]
Ιδιωτική ζωή
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Κατά τη διάρκεια της ζωής της, η ΄Ατζοβιτς παντρεύτηκε δύο φορές και απέκτησε εννέα παιδιά. Ο πρώτος σύζυγός της ήταν ο Χακίγια, με την οποία είχε μια κόρη, τη Νάντα.[1] Ο δεύτερος σύζυγός της ήταν ο Σπάχο, με τον οποίο είχε επτά γιους - Τσέδο, Σούτσο, Τζέμο, Γκρούζο, Ντάνιλο, Βέις, Τζάνγκο, και μια κόρη - Γιάντρανκα.[1][6] "Τα χρήματα και τα παιδιά δεν είναι ποτέ πολλά. Αν μπορείς να κάνεις, κάνε δέκα. Θα τα ταΐσεις, μην ανησυχείς", συνήθιζε να λέει.[1]
Η ΄Ατζοβιτς είχε ισχυρούς συναισθηματικούς δεσμούς με τα παιδιά και τα εγγόνια της, καθώς επίσης με τη μουσική και την γενέτειρά της στο Μπαρ, αντανακλώντας μια βαθιά αίσθηση προσωπικής σύνδεσης και αφοσίωσης στους ανθρώπους της ζωής της: "Τα πουλάκια μου! Τους έλουσα όλους όταν γεννήθηκαν. Έβαλα βότανα στο νερό για να είναι δυνατά. Και δόξα τω Θεώ, είναι. Δεν φοβούνται ούτε τον χειμώνα ούτε το κρύο, παρόλο που είναι γυμνά και ξυπόλητα", σχολίαζε κάποτε για τα παιδιά και τα εγγόνια της.[6]
Για τα πάθη της, εκτός από τα παιδιά, η ΄Ατζοβιτς απάντησε κάποτε: "Μουσική και κασέτες. Βάζω μια κασέτα, και η καρδιά μου χορεύει. Όταν ο γιος μου ο Ντανίλο παίζει αρκορντεόν, αμέσως παίρνω κάποιον να χορέψει μαζί μου. [...] Αγαπώ τον Σάφετ ΄Ισοβιτς περισσότερο. Κανείς δεν θα τραγουδήσει ποτέ σεβνταλίνκα όπως αυτός. [...] Δεν θα άλλαζα το Μπαρ για την Αμερική. [...] Γεννήθηκα εδώ, μεγάλωσα εδώ, και πιστεύω ότι θα πεθάνω εδώ. Σας λέω, δεν μπορώ να ζήσω χωρίς το Μπαρ".[6]
Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του '80, η Λιούμπιτσα Άτζοβιτς ζούσε ζητιανεύοντας και λέγοντας την τύχη στις παραλίες κατά τη διάρκεια του καλοκαιριού, και στα κέντρα των πόλεων στο Μπαρ τους υπόλοιπους μήνες του έτους.[1][5][6]
Δημόσια προβολή
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η ιστορία της κέρδισε δημόσια προβολή τον Ιανουάριο του 1987, όταν έδωσε συνέντευξη στον δημοσιογράφο Γιόβαν Πλάμενατς για την εφημερίδα του Μπαρ Barske Novine.[1]
Στο άρθρο του, το οποίο επικεντρώθηκε στις οικογένειες των Ρομά που εγκαταστάθηκαν στο Ζαγκράτζ μετά τον σεισμό του 1979 στο Μαυροβούνιο, η ΄Ατζοβιτς μίλησε ανοιχτά για την ίδια και την οικογένειά της. "Δεν αντέχω να ζητιανεύω πια. Όλα είναι τόσο ακριβά. Ντρέπομαι τώρα όταν πρέπει να ζητήσω από κάποιον: δώσε μου μερικές πατάτες, δώσε μου αυτό, δώσε μου εκείνο. Είναι ντροπιαστικό για μένα τώρα [...] Ήμουν στην Ιταλία, και εκεί προσποιούνται ότι είναι τυφλοί, ανάπηροι, παράλυτοι, απλά για να ζητιανέψουν [...] δεν ήθελα να το κάνω αυτό. Έμεινα με τον θείο μου για τρεις τέσσερις ημέρες και μετά επέστρεψα στην Γιουγκοσλαβία μου. Εδώ, πάω σε μια πόρτα. Χτυπάω, και λένε, "Λιούμπιτσα, εσύ είσαι; Ναι, εγώ είμαι. ΄Ελα μέσα. Μου φτιάχνουν αμέσως καφέ, μου δίνουν πατάτες, ζάχαρη, με βοηθάνε". [1]
Η ΄Ατζοβιτς συνέχισε, εξηγώντας τις ιδιαιτερότητες της ζωής των Ρομά, τις πεποιθήσεις τους, τις γιορτές τους και τις σχέσεις μεταξύ παιδιών και ενηλίκων. Περιέγραψε πώς στην οικογένειά τους αγαπούν να τρώνε Καστραδίνα (αλατισμένο και αποξηραμένο αρνί) με κοτόπουλο, πώς οι άνδρες επιδιορθώνουν τα κατσαρολικά με το γάνωμα, ενώ οι νύφες ζητιανεύουν και καθαρίζουν.[1]
Το άρθρο τελείωνε συμπεραίνοντας ότι, παρόλο που η ΄Ατζοβιτς ήταν αναλφάβητη, τα λόγια και η προσωπικότητά της απέπνεαν μια "μοναδική φιλοσοφία ζωής".[1]
Αναλογιζόμενος την συνέντευξη της ΄Ατζοβιτς, ο Πλάμενατς αργότερα δήλωσε: "Με εντυπωσίασε αμέσως η ζεστασιά και η ευθύτητά της. Όταν άκουσα ότι ο Κουστουρίτσα έψαχνε για μια Ρομά για Τον Καιρό των Τσιγγάνων, του έστειλα τη φωτογραφία της με έναν άντρα από το Σεράγεβο. Λένε ότι ο Κουστουρίτσα τη συμπάθησε αμέσως".[6]
Καριέρα ηθοποιού
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η δημοσίευση της συνέντευξης της Άτζοβιτς στην εφημερίδα του Μπαρ Barske Novine (22 Ιανουαρίου 1987) τράβηξε την προσοχή των συνεργατών του Εμίρ Κουστουρίτσα, οι οποίοι αναζητούσαν μη επαγγελματίες ηθοποιούς για την ταινία του Ο Καιρός των Τσιγγάνων.[1][7] Αργότερα εκείνο το καλοκαίρι, οι συντελεστές της ταινίας ταξίδεψαν για να την εντοπίσουν, και τελικά βρήκαν την ΄Ατζοβιτς σε έναν αμπελώνα στο Σουβί Ποτόκ, κοντά στο Σάτομορ. [5] Αυτή η συνάντηση σηματοδότησε την αρχή της απροσδόκητης καριέρας της ως ηθοποιού.
Σε μια συνέντευξη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό VEN του Σεράγεβο κατά τη διάρκεια των γυρισμάτων του Ο Καιρός των Τσιγγάνων, η Άτζοβιτς σχολίασε την ξαφνική αλλαγή στη ζωή της: "Μου άρεσε [ο Εμίρ Κουστουρίτσα], και από τη μια στιγμή στην άλλη έγινα ηθοποιός. Είμαι αναλφάβητη, αλλά αυτό δεν είναι πρόβλημα - μαθαίνω το κείμενο απέξω. Ίσως βγάλω και μερικά χρήματα, επειδή είμαι φτωχή γυναίκα. Φρόντιζω εννέα παιδιά με κοινωνική βοήθεια μόνο 3.800.000 δηναρίων. Ρωτάς πού ζούμε; Σε ένα ξύλινο σπίτι, μικρότερο από αυτό που χρησιμοποιείται στην ταινία. Γι' αυτό τα παιδιά λένε, 'Πήγαινε να παίξεις, μητέρα, βγάλε λίγα δηνάρια για να φτιάξουμε τη σκεπή πάνω από τα κεφάλια μας'". [5]
Στο Ο Καιρός των Τσιγγάνων (1989), η Λιούμπιτσα ΄Ατζοβιτς έπαιξε την Κατίτζα, τη θεραπεύτρια του χωριού και τη γιαγιά που μεγαλώνει τον πρωταγωνιστή Περχάν (Ντάβορ Ντουτζμοβιτς).[7][8]
Αργότερα, το 1989, η ΄Ατζοβιτς επέστρεψε στη ζωή της στο Μπαρ και στην αρχική της απασχόληση τη μαντεία, στις παραλίες του Σάτομορ.[1][6] Εκτός από τη συμμετοχή της σε τηλεοπτικό διαφημιστικό για τα τσιγάρα Point, την εταιρεία καπνού του Τίτογκραντ, η ΄Ατζοβιτς αρνήθηκε να συνεργαστεί με άλλους σκηνοθέτες.[1][9] Επέστρεψε στην μεγάλη οθόνη 10 χρόνια αργότερα στην ταινία του Εμίρ Κουστουρίτσα Μαύρη Γάτα, Άσπρος Γάτος,[1][3] όπου έπαιξε έναν παρόμοιο ρόλο, αυτή τη φορά της Σούικα, γιαγιάς της πρωταγνίστριας Ίντα (Ida), Μπράνκα Κάτιτς (Branka Katić).[1]
Μετά τη δεύτερη ταινία της, η ΄Ατζοβιτς επέστρεψε ξανά στο Μπαρ, όπου περιφερόταν στην πόλη σε μια λευκή μερσεντέζ, ντυμένη γιορτινά, και καλωσόριζε τους επισκέπτες στο νέο της σπίτι στο Ζαγκράτζ, στο οποίο ο Δήμος του Μπαρ είχε παραχωρήσει τη γη, το νερό και τον ηλεκτρισμό. [1] Στο Μπαρ, η ΄Ατζοβιτς συνέχισε να λέει την τύχη κάθε μέρα στους τουρίστες και τους περαστικούς στις παραλίες του Σάτομορ και της Μπούντβα.[1]
Σε μια συνέντευξη του 1998 στην Εφημερίδα του Μπαρ (Barske Novine), η ΄Ατζοβιτς δήλωσε: "Από αυτή τη νέα ταινία, κέρδισα 5.000 μάρκα και έφτιαξα το δωμάτιο του μπάνιου, πράγμα σημαντικό για μένα. Επίσης, πήρα ηλεκτρική σκούπα, πλυντήριο και τηλεόραση. Ο παραγωγός Ζόραν Γιάνκοβιτς (Zoran Janković) ήταν απίστευτα γενναιόδωρος, πλήρωσε για τα πάντα.[1] Αλλά την προηγούμενη φορά, από τον Καιρό των Τσιγγάνων, ο Μίρζα Πάσιτς (Mirza Pašić) μου έδωσε μόνο 600 δηνάρια. Και ο Κούστο [Emir Kusturica] με αντιμετώπισε σαν παιδί του. Μου έδωσε το σενάριο, και το κατάλαβα, το έμαθα και τις μεγαλύτερες σκηνές, τις χώριζε σε δύο μέρη. Τελείωνα τις σκηνές μου αμέσως και μετά πήγαινα σε μια άκρη για να καπνίσω».[1]
Οι εμφανίσεις της ως Ρομά γιαγιάς στο Ο Καιρός των Τσιγγάνων (1989) και Μαύρη Γάτα, Άσπρος Γάτος (1998), την καθιέρωσαν ως την πιο διάσημη αυτοδίδακτη ηθοποιό της πρώην Γιουγκοσλαβίας.[1]
Τελευταία χρόνια
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Σύμφωνα με την εφημερίδα Γκλας Γιαβνόστι (<i id="mwATA">Glas Javnosti)</i>, το 1998 η Άτζοβιτς έφυγε από το Μαυροβούνιο για να ζήσει και να εργαστεί στη Σουηδία.[10] Το 1999, ωστόσο, η ΄Ατζοβιτς εμφανίστηκε στον γαλλικό Τύπο, ζητώντας άσυλο στην περιοχή του Ρήνου λόγω απειλών που δεχτηκε για τη ζωή της από τη μαφία .[9][11] Σύμφωνα με τη μαρτυρία της στις γαλλικές αρχές, η μαφία την είχε εκβιάσει για χρήματα και κατέστρεψε το σπίτι της στο Μαυροβούνιο. [9] [12] Η ΄Ατζοβιτς δήλωσε ότι ταξίδεψε στη Λυών μέσω Ιταλίας και Αλβανίας, αναζητώντας καταφύγιο στη Γαλλία με την ελπίδα να εξασφαλίσει "νερό, ψωμί και σπίτι για να ζήσει ειρηνικά".[9][12]
Η παραμονή της εκτός Μαυροβουνίου είναι ωστόσο ασαφής: σε μια συνέντευξη του 2018 στον συγγραφέα Ζέλικο Μίλοβιτς (Željko Milović), η κόρη της Άτζοβιτς, Νάντα, αρνήθηκε αυτές τις "κατασκευασμένες ιστορίες από τον Τύπο", ισχυριζόμενη ότι η μητέρα της "ταξίδευε στη Γαλλία και γενικά στην Ευρώπηγια να επισκεφτεί τους γιους και την κόρη της"; ενώ στη Σουηδία, "αρρώστησε σοβαρά" και "επέστρεψε στο Ζάγκραντ μέσω της Γερμανίας και της Γαλλίας".[1]
Επέστρεψε στο Μαυροβούνιο το 2005 και πέθανε στις 23 Μαΐου 2006, μετά από σύντομη ασθένεια.[11] Μετά το θάνατό της, ο Κουστουρίτσα εξέφρασε βαθιά λύπη, σημειώνοντας ότι η συνεργασία μαζί της στον Καιρό των Τσιγγάνων και τη Μαύρη γάτα, Άσπρος Γάτος ήταν από τις πιο συναρπαστικές εμπειρίες της καριέρας του. [1] Περιέγραψε την ΄Ατζόβιτς ως μοναδικό ταλέντο, δηλώνοντας ότι κάθε σκηνή μαζί της αποτέλεσε μια ανεκτίμητη σκηνοθετική εμπειρία γι αυτόν. [1]
Ενταφιάστηκε στο νεκροταφείο Μπελβεντέρε του Στάρι Μπαρ (Stari Bar).[1]
Φιλμογραφία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]| Έτος | Τίτλος | Ο ρόλος |
|---|---|---|
| 1989 | Ο Καιρός των Τσιγγάνων | Kατίτζα, θεραπεύτρια και γιαγιά του πρωταγωνιστή Περχάν (Davor Dujmovic) |
| 1998 | Μαύρη Γάτα, Άσπρος Γάτος | Σούικα, γιαγιά της πρωταγωνίστριας, Ίντα (Branka Katic) |
Αποδοχές και αναγνώριση
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Σε ένα άρθρο για την Πολίτικα, ο σεναριογράφος και μεταφραστής Ράικο Τζούριτς (Rajko Đurić) περιέγραψε την Άτζοβιτς ως ένα "αυθεντικό φαινόμενο", φέρνοντας στον νου του τα γυρίσματα μαζί της: "Τον Αύγουστο του 1987, για τον ρόλο της Κατίτζα [Khatidža], δεν είχαμε βρει ακόμα ηθοποιό. Εκτός από τη Λιούμπιτσα, άλλες υποψήφιες ήταν η νύφη της Όλγα, μια γνωστή της Λιούμπιτσα από το Τίτογκραντ, η Σιλβάνα, και μια ηλικιωμένη γυναίκα από το Βράνιε. Στις δοκιμές για τη διανομή ρόλων, καθεμιά έπρεπε να πει μια δυο γραμμές από το σενάριο.[1] Κατά τύχη, η Λιούμπιτσα ήταν η τελευταία. Θυμάμαι της έδωσαν μια ατάκα, μια κουβέντα που είχε με τον Αχμέντ (Bora Todorović), η οποία δεν συμπεριλήφθηκε στην ταινία, αλλά την κρατήσαμε για την τηλεοπτική σειρά [...]: "Μετά από αυτή τη μέλισσα, θα υπάρχει μέλι· μετά από σένα θα υπάρχει κοπριά". [...]. Μετά από μια έξοχη ερμηνεία, η Λιούμπιτσα αστειεύτηκε: "Πέρασα". Έβγαλε το μεγάλο ψάθινο καπέλο της και πρόσθεσε: «Το καπέλο πίνει, το καπέλο πληρώνει! Ρομά, δυνατοί σαν βροντή!». Ξεσπάσαμε όλοι στα γέλια. Μαζί με τον Κουστουρίτσα καταλάβαμε ότι η δοκιμή τελείωσε και τον ρόλο θα έπαιρνε η Λιούμπιτσα»
Ο ίδιος ο Κουστουρίτσα ύμνησε το συναισθηματικό βάθος της ΄Ατζοβιτς, σημειώνοντας ότι μετά από λίγες δοκιμές στην οθόνη, επιτεύχθηκε το επίπεδο ερμηνείας που ο ίδιος είχε οραματιστεί για τον ρόλο της γιαγιάς στον Καιρό των Τσιγγάνων.[7] Παρά την απουσία θεωρητικής κατάρτισης, η απειρία της ΄Ατζοβιτς μπροστά στην κάμερα έδωσε μια φυσική αυθεντικότητα στις ερμηνείες της, ενισχύοντας τον ρεαλισμό τους.[7]
Κατά τη διάρκεια της πρεμιέρας του Καιρού των Τσιγγάνων στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου στις Κάννες, τον Μάιο του 1989, η ΄Ατζοβιτς εμφανίστηκε μαζί με τον Κουστουρίτσα και ολόκληρο το καστ, λαμβάνοντας παρατεταμένα χειροκροτήματα.[1] Στην βεράντα του ξενοδοχείου Ματζεστίκ (Majestic Hotel), οι τρομπετίστες έπαιξαν παραδοσιακή χορευτική μουσική από το Βράνιε, και η Άτζοβιτς χόρεψε τσότσεκ (Čoček), μαζί με τη Γκρέις Τζόουνς (Grace Jones), τη Γκρέτα Σκάκι (Greta Scacchi) και τον Σεσίλ ντε Λουί (Cecil de Louis).[1]
Ο Καιρός των Τσιγγάνων (1989) χάρισε στον Εμίρ Κουστουρίτσα το βραβείο Καλύτερης Σκηνοθεσίας και την υποψηφιότητα για τον Χρυσό Φοίνικα,[7] ενώ η Μαύρη Γάτα, Άσπρος Γάτος (1998) τον Ασημένιο Λέοντα στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου της Βενετίας και το βραβείο κοινού στο Ταλίν της Εσθονίας.[1]
Αντιπαραθέσεις
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Το 2006, λίγο πριν από το θάνατό της, η Λιούμπιτσα Άτζοβιτς ενεπλάκη λανθασμένα σε υπόθεση εμπορίας παιδιών.[1][10][13] Αυτή η κατηγορία προήλθε από λάθος του πρακτορείου ειδήσεων Τάνιουγκ (Tanjug news agency), λόγω συνωνυμίας.[1][10] Οι ισχυρισμοί αποδείχθηκαν αργότερα αβάσιμοι.[1][10]
Παραπομπές
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 Milović, Željko (2019). Ljudi iz grada bez vrati – (ne)zaboravljeni Barani XX vijeka (στα Μαυροβουνιακά). 2. Bar: Mediteran Multimedia. σελίδες 97–105. ISBN 978-9940-735-02-9.
- ↑ Bošković, Diana (4 Μαΐου 2024). «Diana Bošković: Apoteka». barinfo.me (στα Μαυροβουνιακά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 3 Αυγούστου 2024. Ανακτήθηκε στις 3 Αυγούστου 2024.
- 1 2 «Ljubica Adžović: Gatara koja je osvojila Kan i srce Emira Kusturice» [Ljubica Adžović: The fortune-teller who won Cannes and the heart of Emir Kusturica]. hellomagazin.rs (στα Σερβικά). 2 Απριλίου 2016. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Απριλίου 2016.
- ↑ «Sjećate li se Ljubice Adžović: Baba Hatidža i Sujka, gatara i rođena glumica» [Do you remember Ljubica Adžović: Grandma Hatidža and Sujka, a fortune teller and a born actress]. radiosarajevo.ba (στα Σερβικά). 31 Ιουλίου 2015. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 9 Δεκεμβρίου 2024.
- 1 2 3 4 5 Joksić, Dušan· Popović, B. (Σεπτεμβρίου 1987). «Počelo je snimanje filma "Dom za vešanje"» [Filming of the movie 'Dom za vešanje' has started]. VEN (στα Σερβικά). σελίδες 4–6. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Φεβρουαρίου 2024.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Ibišević, Marijana (Ιουνίου 1989). «U posjeti: Ljubica Adžović» [Visiting: Ljubica Adžović]. Una magazin za sene (στα Bosnian). σελίδες 8–9.
- 1 2 3 4 5 «Gypsy Magic». Chicago Tribune (στα Αγγλικά). 25 Φεβρουαρίου 1990. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 23 Ιουνίου 2024.
- ↑ Horton, Andrew, επιμ. (25 Μαρτίου 2022). Play it Again, Sam – Retakes on Remakes. University of California Press. σελ. 184. ISBN 9780520301252.
- 1 2 3 4 Dhennin, Matthieu (2006). Le lexique subjectif d'Emir Kusturica (στα Γαλλικά). Lausanne: L'Âge d'Homme. σελίδες 15–37. ISBN 978-2-8251-3658-4.
- 1 2 3 4 «Za trgovinu decom mediji optužili pogrešnu Ljubicu Adžović» [Media wrongly accused Ljubica Adžović of child trafficking]. Glas Javnosti (στα Σερβικά). 21 Μαρτίου 2006. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Ιουλίου 2022.
- 1 2 «Preminula Ljubica Adzovic, junakinja Kusturicinih filmova» [Ljubica Adzovic, the heroine of Kusturica's films, passed away]. seecult.org (στα Σερβικά). 26 Μαΐου 2006. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 5 Μαρτίου 2016.
- 1 2 Manić, Aleksandar (19 Ιουνίου 2001). «Pretnje crnogorske mafije» [Threats of the Montenegrin mafia]. Glas Javnosti (στα Σερβικά). Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 24 Μαρτίου 2023.
- ↑ «Igralka trgovala z otroki?» [Actress trafficked with children?]. 24ur.com (στα Σλοβενικά). 19 Μαρτίου 2006. Αρχειοθετήθηκε από το πρωτότυπο στις 20 Ιουνίου 2024.
