Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου
Η Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου είναι ένας από τους βασικούς λειτουργικούς τύπους που τελούνται στην Ορθόδοξη Εκκλησία. Αποτελεί μέρος του Βυζαντινού Τυπικού και διακρίνεται για τις εκτενέστερες ευχές και τη μεγαλοπρέπειά της σε σύγκριση με την επικρατέστερη Λειτουργία του Ιωάννου του Χρυσοστόμου.
Ιστορική και Λειτουργική Σημασία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η Θεία Λειτουργία θεωρείται στην Ορθόδοξη Εκκλησία το κεντρικό μυστήριο, καθώς η σύστασή της ανάγεται στον Ιησού Χριστό κατά τον Μυστικό Δείπνο . Μέσω της Θείας Κοινωνίας, οι πιστοί ενώνονται με τον Θεό και βιώνουν την παρουσία του Χριστού ως Σώματος της Εκκλησίας. Ο Άγιος Νικόλαος Καβάσιλας υπογράμμιζε ότι σκοπός της Λειτουργίας είναι ο αγιασμός των πιστών μέσω της Μεταλήψεως.
Ιστορικά, κατά τους πρώτους αιώνες, οι Χριστιανοί κοινωνούσαν καθημερινά για πνευματική ενδυνάμωση. Κατά τη διάρκεια της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, όταν δεν επιτρέπεται η τέλεση πλήρους Θείας Λειτουργίας τις καθημερινές, καθιερώθηκαν οι Λειτουργίες των Προηγιασμένων Δώρων για τη συνέχιση της μετάληψης. Στην πρώιμη Εκκλησία, η μετάληψη γινόταν με τον Άρτο ανά χείρας και το κρασί από το ιερό Ποτήριο , πρακτική που αργότερα αντικαταστάθηκε από τη χρήση της ιεράς Λαβίδος λόγω περιπτώσεων «λαθροκοινωνίας».
Δομή της Θείας Λειτουργίας
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η Θεία Λειτουργία δομείται παραδοσιακά σε τρία μέρη:
- Προσκομιδή (ή Πρόθεση των Τιμίων Δώρων): Η προετοιμασία των Τιμίων Δώρων (Άρτου και Οίνου) στο Άγιο Βήμα. Αυτό το μέρος συμβολίζει τα χρόνια του Χριστού-Λόγου πριν την Ενσάρκωσή Του και σήμερα τελείται κατά τον Όρθρο.
- Λειτουργία των Κατηχουμένων: Ξεκινά με το «Ευλογημένη η Βασιλεία...» και ολοκληρώνεται μετά το Ευαγγέλιο και τις ευχές των Κατηχουμένων. Συμβολίζει τη ζωή του Χριστού μεταξύ Ενσαρκώσεως και Παθών.
- Λειτουργία των Πιστών: Το κύριο τμήμα, που ξεκινά με τον Χερουβικό Ύμνο και περιλαμβάνει το μυστήριο της Θείας Ευχαριστίας (καθαριασμός των Τιμίων Δώρων και αναίμακτη θυσία). Συμβολίζει τον Μυστικό Δείπνο, τα Πάθη, την Ανάσταση και την Ανάληψη του Κυρίου.
Προέλευση και Χαρακτηριστικά της Λειτουργίας του Μεγάλου Βασιλείου
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου θεωρείται σύντμηση της αρχαιότερης και μακροσκελούς Λειτουργίας του Αγίου Ιακώβου του Αδελφοθέου .
Σύμφωνα με την εκκλησιαστική παράδοση, ο Μέγας Βασίλειος (4ος αιώνας μ.Χ.) συνέθεσε τον δικό του λειτουργικό τύπο, προκειμένου να συντομεύσει τον χρόνο τέλεσης της Λειτουργίας του Ιακώβου, ανταποκρινόμενος στην ανάγκη των πιστών για συντομότερες ακολουθίες. Η καθιέρωσή της στην Κωνσταντινούπολη αποδίδεται στον Άγιο Γρηγόριο τον Θεολόγο.
Χαρακτηριστικά και διαφορές
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Σε σχέση με τη Λειτουργία του Ιωάννου του Χρυσοστόμου, η Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου διαθέτει:
- Μακροσκελέστερες Ευχές: Οι ευχές που διαβάζει ο ιερέας είναι εκτενέστερες, γεγονός που καθιστά τη συνολική διάρκειά της μεγαλύτερη.
- Ύμνος στη Θεοτόκο: Αντί του «Ἄξιον Ἐστί», ψάλλεται το «Ἐπὶ Σοὶ χαίρει Κεχαριτωμένη».
- Θεολογικές Προσθήκες: Ο Μέγας Βασίλειος εισήγαγε νέες ευχές με βαθύ θεολογικό περιεχόμενο. Για παράδειγμα, στην Οπισθάμβωνο ευχή αναφέρεται στον Χριστό ως «ὁ μόσχος ὁ ἄμωμος, ὁ μὴ δεχόμενος ἁμαρτίας ζυγὸν καὶ τυθεὶς δι' ἡμᾶς ἑκών» .
- Προϋποθέσεις Μετάληψης: Τονίζεται ιδιαίτερα η «πίστη της ψυχής» ως η απαραίτητη προετοιμασία για τη μετάληψη του Σώματος και του Αίματος του Κυρίου .
Χρόνος τέλεσης
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Η Θεία Λειτουργία του Μεγάλου Βασιλείου τελείται δέκα (10) φορές ετησίως:
- Τις πέντε Κυριακές της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.
- Την ημέρα μνήμης του Μεγάλου Βασιλείου (1η Ιανουαρίου).
- Τη Μεγάλη Πέμπτη το πρωί.
- Το Μεγάλο Σάββατο το πρωί.
- Την παραμονή των Χριστουγέννων (24 Δεκεμβρίου) και των Θεοφανείων (5 Ιανουαρίου), ή την κυρίως ημέρα αυτών των εορτών αν πέσουν Κυριακή ή Δευτέρα.
Στις περιπτώσεις που τελείται το απόγευμα ή βράδυ (όπως τη Μεγάλη Πέμπτη και το Μεγάλο Σάββατο), ονομάζεται και «Εσπερινή Θεία Λειτουργία» διότι προηγείται ο Εσπερινός της επομένης ημέρας.
Παραπομπές
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]Βλέπε Λουκᾶ, 22:19, «Τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν». Ἐπίσης Μάρκου 14:22, 24, «Τοῦτο ἐστὶ τὸ σῶμα μου... τοῦτο ἐστὶ τὸ αἷμα μου» καθὼς καὶ Ματθαίου 26:26-27, «Λάβετε, φάγετε... Πίετε ἐξ αὐτοῦ πάντες...».
Βλέπε Μαρτύριον Περπετούης, κεφ., 4, Κυρίλλου Ἱεροσολύμων, Κατήχησις, 18, 21, Μεγάλου Βασιλείου, Ἐπιστολὴ 93, Ἰωάννου Χρυσοστόμου, Ὁμιλία εἰς τὰ Χριστούγεννα, 7, Τρούλλου κανὼν 101 καὶ ἄλλα.
Βλέπε Βασιλείου Στεφανίδου, Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία, σελ., 308.
Βλέπε Γεωργίου Φίλια, Λειτουργική, Τόμος Β΄, σελ.37-38.
Βλέπε Γεωργίου Φίλια, Λειτουργική, Τόμος Β΄, σελ. 204.
Βιβλιογραφία
[Επεξεργασία | επεξεργασία κώδικα]- Βασιλείου Στεφανίδου, Ἐκκλησιαστικὴ Ἱστορία, ἐκδ., ΑΣΤΕΡΟΣ, Ἀθῆναι 1978.
- Καβάσιλας Νικόλαος, κείμενο, μετάφραση, σχόλια, τοῦ Παναγιώτη Χρήστου, Φιλοκαλία τῶν ἀσκητικῶν καὶ νηπτικῶν, τόμ. 22, Πατερικὲς ἐκδόσεις Γρηγόριος Παλαμᾶς, Θεσσαλονίκη, 1979.
- Τρεμπέλα Παναγιώτου, Ἀρχαὶ καὶ χαρακτὴρ τῆς χριστιανικῆς λατρείας, ἐκδ., Ὁ ΣΩΤΗΡ, Ἀθῆναι 1962.
- Φίλια Γεώργιου, Λειτουργική, τόμος Β’ , εκδ. ΓΡΗΓΟΡΗ, Αθήνα, 2016.
- Φουντούλη Μ. Ἰωάννη, Ἀπαντήσεις εἰς Λειτουργικὰς Ἀπορίας, ἐκδ., Ἀποστολικὴ Διακονία, σειρά: Λογικὴ Λατρεία, Ἀθήνα 2006, τομ., Α ἕως καὶ Ε.
- Φουντούλη Μ. Ἰωάννη, Λειτουργική, Εἰσαγωγὴ στὴ θεία λατρεία, Θεσσαλονίκη 2000.
- Φουντούλη Μ. Ἰωάννη, Τελετουργικὰ Θέματα, Εὐσχημόνως καὶ κατὰ τάξιν, ἐκδ., Ἀποστολικὴ Διακονία, σειρά: Λογικὴ Λατρεία, Ἀθήνα 2009, τομ., Α ἕως καὶ Ε.
