Δουκάτο του Χέλρε

Το Δουκάτο του Χέλρε, ολλανδ.: Gelre, γαλλ.: Gieldre, γερμ.: Geldern, αγγλ.: Guelders, είναι ιστορικό δουκάτο, παλαιότερα κομητεία, της Αγίας Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, που βρίσκεται στις Κάτω Χώρες.

Γεωγραφία

Το δουκάτο πήρε το όνομά του από την πόλη Xέλρε (Gelre) στη σημερινή Γερμανία. Αν και η σημερινή επαρχία Χέλντερλαντ (αγγλ. επίσης Guelders) στην Ολλανδία καταλαμβάνει το μεγαλύτερο μέρος της περιοχής, το πρώην δουκάτο περιλάμβανε επίσης τμήματα της σημερινής ολλανδικής επαρχίας Λίμπουργκ, καθώς και εκείνες τις περιοχές στο σημερινό γερμανικό κρατίδιο της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας που αποκτήθηκαν από την Πρωσία το 1713, στις οποίες περιλαμβανόταν η πρωτεύουσα του δουκάτου, Χέλντερν.

Τέσσερα μέρη του δουκάτου είχαν τα δικά τους κέντρα, καθώς τα χώριζαν ποτάμια:

• το τεταρτημόριο του Ρόερμοντ, που ονομάζεται επίσης Άνω Συνοικία ή Άνω Χέλρε – ανάντη και στις δύο πλευρές του Μάας, που περιλαμβάνει την πόλη Χέλντερν καθώς και το Έρκελεντς, το Γκοχ, το Νιούστατ, το Φένλο και το Στράελεν·

χωρικά διαχωρισμένο από τα Κάτω Τετράγωνα (Χέλντερλαντ):

• το τεταρτημόριο της κομητείας Τσούτφεν, που ονομάζεται επίσης Άχτερχεκ: ανατολικά του IJssel και βόρεια του Ρήνου, συμπεριλαμβανομένων των Doesburg, Doetinchem, Groenlo και Lochem.
• το τεταρτημόριο Veluwe με πρωτεύουσα το Άρνεμ: δυτικά του IJssel και βόρεια του Ρήνου, με το Elburg, το Harderwijk, το Hattem και το Wageningen.
• το τεταρτημόριο Nijmegen, συμπεριλαμβανομένου του Betuwe: νότια του Ρήνου και βόρεια του Mάας (μεταξύ των ποταμών), συμπεριλαμβανομένων των Gendt, Maasbommel, Tiel και Zaltbommel.

Ιστορία

Δυναστείες Βάσενμπεργκ και Γύλιχ (π. 1096–1423)

Η κομητεία εμφανίστηκε περίπου το 1096, όταν έγινε η πρώτη τεκμηριωμένη αναφορά στον Γεράρδο του Βάσενμπεργκ ως "Γεράρδο Α΄ κόμη του Χέλρε". Τότε βρισκόταν στην περιοχή της Κάτω Λωρραίνης, στην περιοχή Χέλντερν και Ρέρμοντ, με κύριο οχυρό της το Μονφόρ (κτισμένο το 1260). Ο γιος του κόμη Γεράρδου Α΄, Γεράρδος Β΄, το 1127 απέκτησε την κομητεία του Τσούτφεν στη βόρεια Χάμαλαντ μέσω γάμου. Τον 12ο και 13ο αι. το Χέλρε επεκτάθηκε γρήγορα κατάντη κατά μήκος των ποταμών Μάας, Ρήνου και Άισελ και μάλιστα διεκδίκησε τη διαδοχή στο Δουκάτο του Λιμβούργου, μέχρι που έχασε τη μάχη του Βόρινγκεν το 1288 εναντίον του Μπεργκ και της Βραβάντης.

Αξιωματικός του Χέλρε που φοράει χιτώνα κρατά ασπίδα, π. 1395.

Το Χέλρε βρισκόταν συχνά σε πόλεμο με τους γείτονές του, όχι μόνο με τη Βραβάντη, αλλά και με την κομητεία της Ολλανδίας και την επισκοπή της Ουτρέχτης. Ωστόσο η επικράτειά του αυξήθηκε, όχι μόνο λόγω της επιτυχίας του στον πόλεμο, αλλά και επειδή άκμαζε σε περιόδους ειρήνης. Για παράδειγμα, το μεγαλύτερο μέρος του Βελούβε και η πόλη του Νάιμεχεν δόθηκαν ως εγγύηση στο Χέλρε από τους οικονομικά αδύναμους ηγεμόνες τους. Σε ξεχωριστές περιπτώσεις, σε αντάλλαγμα για δάνεια από το θησαυροφυλάκιο του Χέλρε, ο επίσκοπος της Ουτρέχτης παραχώρησε τη φορολογία και τη διοίκηση του Βελούβε, και ο Γουλιέλμος Β΄ -κόμης της Ολλανδίας και της Ζηλανδίας, και ο οποίος εξελέγη αντίπαλος βασιλιάς της Γερμανίας (1248–1256)- παραχώρησε ομοίως τα ίδια δικαιώματα στο Νάιμεχεν. Καθώς κανένας από τους δύο ηγεμόνες δεν αποδείχθηκε σε θέση να αποπληρώσει τα χρέη του, αυτές οι εκτάσεις έγιναν αναπόσπαστα μέρη του Χέλρε.

Το 1339 ο αυτοκράτορας Λουδοβίκος Δ΄ των Βίττελσμπαχ προήγαγε τον κόμη Ρέγκιναλντ Β΄ του Χέλρε (επίσης γνωστό ως Ράιναλντ), από τον Οίκο των Βάσενμπεργκ, στον βαθμό του δούκα. Μετά την εξάλειψη του Οίκου των Βάσενμπεργκ το 1371 με το τέλος των άτεκνων γιων του Ρέγκιναλντ Β΄, Εδουάρδου (στις 24 Αυγούστου, από τραύματα που υπέστη στη μάχη του Μπέσβαϊλερ ) και Ρέγκιναλντ Γ΄ (στις 4 Δεκεμβρίου), ο επακόλουθος Πόλεμος Διαδοχής του Χέλρε (1371 έως 1379) ανέδειξε τον ανιψιό τους Γουλιέλμο Γ΄ δούκα του Γύλιχ νικητή. Ο Γουλιέλμος Α΄ επικυρώθηκε στην κληρονομία του Χέλρε το 1379, και από το 1393 και μετά κατείχε και τα δύο δουκάτα σε προσωπική ένωση (στο Χέλρε ως Γουλιέλμος Α΄ και στο Γύλιχ ως Γουλιέλμος Γ΄).

Δυναστείες του Έχμοντ και της Βουργουνδίας (1423–1477)

Το 1423 το Χέλρε πέρασε στον Οίκο του Έχμοντ, ο οποίος έλαβε αναγνώριση τού τίτλου του από τον αυτοκράτορα Σιγισμούνδο του Λουξεμβούργου, αλλά δεν μπόρεσε να ξεφύγει από τις πολιτικές διαμάχες και τις εσωτερικές συγκρούσεις, που είχαν πλήξει τον προηγούμενο Οίκο του Γύλιχ, και πιο συγκεκριμένα, από την πίεση που άσκησαν οι επεκτατικοί ηγεμόνες του δουκάτου της Βουργουνδίας. Ο πρώτος δούκας του Έχμοντ, Άρνολντ, υπέστη την εξέγερση τού γιου του Αδόλφου, και φυλακίστηκε από τον τελευταίο το 1465. Ο Αδόλφος, ο οποίος είχε την υποστήριξη του Φιλίππου Γ΄ του Καλού δούκα της Βουργουνδίας και των τεσσάρων μεγάλων πόλεων του Χέλρε κατά τη διάρκεια τής εξέγερσής του, δεν ήταν πρόθυμος να καταλήξει σε συμβιβασμό με τον πατέρα του, όταν αυτό απαιτήθηκε από τον διάδοχο τού Φιλίππου Γ΄, Κάρολο τον Τολμηρό δούκα της Βουργουνδίας. Ο Κάρολος συνέλαβε και φυλάκισε τον δούκα Αδόλφο το 1471, και επανέφερε τον Άρνολντ στον θρόνο τού δουκάτου τού Χέλρε. Στη συνέχεια, ο Κάρολος αγόρασε την αναγωγή (δηλαδή, το δικαίωμα διαδοχής στο θρόνο) από τον δούκα Άρνολντ, ο οποίος, ενάντια στη θέληση των πόλεων και τον νόμο της χώρας, ενεχυρίασε το δουκάτο του στον Κάρολο για 300.000 φιορίνια του Ρήνου. Η συμφωνία ολοκληρώθηκε το 1472-73. Μετά το τέλος τού Άρνολντ το 1473, ο δούκας Κάρολος πρόσθεσε τις Χέλρε στο τμήμα των «Κάτω Χωρών» του δουκάτου των Βαλουά-Βουργουνδίας.

Δυναστεία των Αψβούργων (1477–1549)

Μετά την ήττα και το τέλος του Καρόλου στη μάχη του Νανσύ τον Ιανουάριο του 1477, ο δούκας Αδόλφος απελευθερώθηκε από τη φυλακή από τους Φλαμανδούς. Ωστόσο, απεβίωσε την ίδια χρονιά ως επικεφαλής ενός φλαμανδικού στρατού που πολιορκούσε την Τουρναί, αφού τα κράτη του Χέλρε τον αναγνώρισαν για άλλη μία φορά ως δούκα. Στη συνέχεια, το Χέλρε κυβερνήθηκε από τον αυτοκράτορα της Γερμανίας των Αψβούργων, Μαξιμιλιανό Α΄, σύζυγο τής κόρης και κληρονόμου τού Καρόλου του Τολμηρού, Μαρίας.

Ο τελευταίος ανεξάρτητος δούκας του Χέλρε ήταν ο γιος του Αδόλφου, Κάρολος Β΄ του Έχμοντ (1467–1538, βασ. 1492–1538), ο οποίος μεγάλωσε στην αυλή του Καρόλου του Τολμηρού στη Βουργουνδία, και πολέμησε για τον Οίκο των Αψβούργων σε μάχες εναντίον των στρατών του Καρόλου Η΄ της Γαλλίας, μέχρι που αιχμαλωτίστηκε στη μάχη του Μπετύν (1487) κατά τη διάρκεια του Πολέμου του Κοινού Αγαθού (γνωστού και ως Τρελού Πολέμου). Το 1492 οι πολίτες του Χέλρε, οι οποίοι είχαν απογοητευτεί από την κυριαρχία του Μαξιμιλιανού Α΄, απελευθέρωσαν τον Κάρολο Β΄ και τον αναγνώρισαν ως γούκα τους. Ο Κάρολος Β΄, υποστηριζόμενος τώρα από τη Γαλλία, πολέμησε τον εγγονό του Μαξιμιλιανού Α΄, Κάρολο των Αψβούργων (ο οποίος έγινε αυτοκράτορας της Γερμανίας, ως Κάρολος Ε΄, το 1519) στους Πολέμους του Χέλρε και επέκτεινε το βασίλειό του βορειότερα, για να ενσωματώσει αυτό που είναι τώρα η επαρχία του Οφεράισελ. Δεν ήταν απλώς ένας άνθρωπος τού πολέμου, αλλά και ένας ικανός διπλωμάτης, και, ως εκ τούτου, ήταν σε θέση να διατηρήσει την ανεξαρτησία του. Κληροδότησε το δουκάτο στον Γουλιέλμο τον Πλούσιο δούκα του Γύλιχ-Κλέβης-Μπεργκ (γνωστό και ως Γουλιέλμο των Λα Μαρκ της Κλέβης). Ακολουθώντας τα βήματα τού Καρόλου Β΄ του Έχμοντ, ο δούκας Γουλιέλμος σύναψε συμμαχία με τη Γαλλία, μία συμμαχία που εδραιώθηκε αμφίβολα μέσω του πολιτικού του γάμου με την ανιψιά του Γάλλου βασιλιά Φραγκίσκου Α΄, Ιωάννα του Αλμπρέ (η οποία φέρεται να έπρεπε να υποταχθεί στον γάμο, και αργότερα να μεταφερθεί σωματικά στο βωμό από τον κοντόσταυλο της Γαλλίας, Ανν ντε Μονμορανσύ). Αυτή η συμμαχία ενθάρρυνε τον Γουλιέλμο να αμφισβητήσει την αξίωση του αυτοκράτορα Καρόλου Ε΄ στο Χέλρε, αλλά οι Γάλλοι, εμπλεκόμενοι δυναμικά σε πολλαπλά μέτωπα -καθώς βρίσκονταν στον μακρύ αγώνα ενάντια στην «περικύκλωση» της Γαλλίας από τους Αψβούργους- αποδείχθηκαν λιγότερο αξιόπιστοι από ό,τι απαιτούσαν οι φιλοδοξίες του δούκα, και δεν μπόρεσε να κρατήσει το δουκάτο. Το 1543, με τους όρους της Συνθήκης του Βένλο, ο δούκας Γουλιέλμος παραχώρησε το δουκάτο του Χέλρε στον αυτοκράτορα.

Μέρος των Δεκαεπτά Επαρχιών

Ο αυτοκράτορας Κάρολος Ε΄ ένωσε το Χέλρε με τις Δεκαεπτά Επαρχίες των Αψβουργικών Κάτω Χωρών με την Πραγματική Κύρωση του 1549, και έτσι το Χέλρε έχασε την ανεξαρτησία του.

Ο Κάρολος Ε΄ παραιτήθηκε το 1556, και διέταξε τα εδάφη του Κύκλου της Βουργουνδίας να ανήκουν στο Ισπανικό Στέμμα. Όταν η Ολλανδία επαναστάτησε εναντίον του βασιλιά Φιλίππου Β' της Ισπανίας κατά την Ολλανδική Επανάσταση, τα τρία βόρεια τεταρτημόρια του Χέλντερλαντ προσχώρησαν στην Ένωση της Ουτρέχτης, και έγιναν μέρος των Ηνωμένων Επαρχιών με την Πράξη της Αποκήρυξης του 1581, ενώ μόνο το Άνω Τεταρτημόριο παρέμεινε μέρος των Ισπανικών Κάτω Χωρών.

Με τη Συνθήκη της Ουτρέχτης, η οποία τερμάτισε τον Πόλεμο της Ισπανικής Διαδοχής το 1713, το Ισπανικό Άνω Τεταρτημόριο διαιρέθηκε και πάλι μεταξύ του Πρωσικού Χέλντερ (Γκέλντερν, Φίρσεν, Χορστ, Βενρέ), των Ηνωμένων Επαρχιών (Φένλο, Μόνφορτ, Εχτ), της Αυστρίας (αυτό το τμήμα συνέχισε ως δουκάτο: Ρόερμοντ, Νίντερκρουχτεν, Βιρτ) και του δουκάτου του Γύλιχ (Έρκελεντς). Το 1795 το Χέλρε κατακτήθηκε τελικά και ενσωματώθηκε από την Α΄ Γαλλική Δημοκρατία, και διαιρέθηκε μεταξύ των διαμερισμάτων Ρερ και Μεύση-Ινφεριέ.

Ο θυρεός του Χέλρε

Το έμβλημα της περιοχής άλλαξε με την πάροδο του χρόνου.

• 
  πριν από το 1236 (Βάσενμπεργκ)
• 
  από το 1236 (Νασσάου)
• 
  Χέλρε από το 1276
• 
  Χέλρε-Γύλιχ μετά το 1393

Το Χέλρε στον λαϊκό πολιτισμό

Ο Γουίλιαμ Θάτσερ, ο πρωταγωνιστής στην ταινία του 2001 «Η ιστορία ενός ιππότη», την οποία υποδύθηκε ο Χιθ Λέτζερ, ισχυρίστηκε ότι ήταν ο σερ Ούλριχ φον Λίχτενσταϊν από το Χέλντερλαντ, φαινομενικά ως ευγενούς καταγωγής και επομένως πληρούσε τις προϋποθέσεις για να συμμετάσχει σε κονταρομαχίες.

Τοποθετημένο στα τέλη της δεκαετίας του 1460, ο κεντρικός χαρακτήρας στο μυθιστόρημα του Ραφαέλ Σαμπατίνι, «Ο Ρομαντικός Πρίγκιπας», του 1929, είναι ο Αντώνιος κόμης του Χέλρε, μεγαλύτερος γιος του δούκα Άρνολντ και αδελφός του Αδόλφου, «ο οποίος έκτοτε εξαφανίστηκε ευτυχώς». Ο Σαμπατίνι συνυφαίνει τους ιστορικούς χαρακτήρες και τα γεγονότα της περιόδου μέσα από την ιστορία.

Το folk/metalband Heidevolk, με έδρα το Χέλρελαντ, συνέθεσε και ερμηνεύει μια σειρά από τραγούδια για το Χέλρε, ανάμεσά τους έναν σύγχρονο ύμνο " Het Gelders Volklied ".

Δείτε επίσης

• Πρωσικό Χέλρε
• Ισπανικό Χέλρε

Αναφορές

• Diana Robin, επιμ. (2007). Encyclopedia of Women in the Renaissance : Italy, France, and England. Santa Barbara, Calif.: ABC-CLIO. σελίδες 459. ISBN 978-1-85109-772-2. 
• Strage, Mark (1976). Women of Power: the Life and Times of Catherine dé Medici (1st έκδοση). New York: Harcourt Brace Jovanovich. σελίδες xiv, 368 p., ill: 16 leaves of plates. ISBN 0-15-198370-4. 
• Hackett, Francis (1935). Francis the First:First Gentleman of France (1968 revised έκδοση). London: Greenwood Press. σελ. 448. ISBN 9780837100937. 
• Nijsten, Gerard. In the Shadow of Burgundy: The Court of Guelders in the Late Middle Ages (Cambridge University Press, 2004).
• Nordzij, Aart. Gelre. Dynastie, land en identiteit in de late middeleeuwen (Werken Gelre 59), Hilversum, 2009.
• Carl, Horst. Das 18. Jahrhundert (1701-1814) – Rheinland und Westfalen im preußischen Staat von der Königskrönung bis zur „Franzosenzeit“. In: Georg Mölich, Veit Veltzke, Bernd Walter (eds.). Rheinland, Westfalen und Preußen. Eine Beziehungsgeschichte, 2nd ed., Münster 2023, p. 51–118.
• Früh, Martin. “Pour avoir toujours libre accès”: Die DFG-geförderte Digitalisierung der Territorialarchive Geldern und Moers als Beitrag des Landesarchivs Nordrhein-Westfalen zur Erforschung der Rheinischen Landesgeschichte. In: Rheinische Vierteljahrsblätter 88 (2024), p. 207-224.

Εξωτερικοί σύνδεσμοι

• Marek, Miroslav. «Geldern-Heinsberg». Genealogy.EU. 
• Marek, Miroslav. «House of Egmont». Genealogy.EU. 
•  Edmundson, George (1911) Chisholm, Hugh, επιμ. Εγκυκλοπαίδεια Μπριτάννικα (11η έκδοση) Cambridge University Press 
• Map of Upper Guelders in 1789 – Northern Part
• Map of Upper Guelders in 1789 – Southern Part