شا عەباسی یەکەم

شا عەباسی یەکەم
بە فارسی: شاه عباس بزرگ‎
لەدایکبوون	٢٧ی کانوونی دووەمی ١٥٧١ ھەرات، ئەفغانستان
مردن	١٩ی کانوونی دووەمی ١٦٢٩(١٦٢٩-٠١-١٩) (٥٧ ساڵ ژیاوە) بێھشەھر، ئێران
دڵسۆزی	سەفەوییەکان
نازناو	شا
شوێنی ناشتن	Imamzadeh Habib ibn Musa
باوک	محەممەد خودابەندە
دایک	Khayr al-Nisa Begum
خوشک و برا	Hamza Mirza، Abu Talib Mirza، Q126947373
ھاوسەر	Q100257858، Yakhan Begum، Princess Marta of Kakheti
هاوژین (بێ هاوسەرگیری)	Tamar Amilakhori
منداڵ	محەمەد باقر ميرزا، Soltan Mohammad Mirza، Zubaidah Begum، Imam Qoli Mirza
خزمەکان	شا ئیسماعیلی یەکەم، شا تەھماسبی یەکەم، شا سەفیی یەکەم
خێزان	شانشینی سەفەوی
زمانەکانی ئاخاوتن	زمانی ئازەربایجانی، زمانی فارسی، زمانی گورجی
پۆستەکان	list of Safavid monarchs
پێشگرێکی شەرەفمەندانە	شاھەنشا
ئایین	شیعە
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

شا عەباسی یەکەم (١٥٧١–١٦٢٩) پێنجەمین و بەھێزترین شای لە خانەدانی سەفەوییەکان بوو. ھەرچەند کە لە سەردەمی شا عەباسی یەکەم کوردانی شیعە بە گشتی ڕۆڵێکی گرنگیان ھەبوو لە ئاستی ناوچەکە بەڵام لە دەسپێکی دەسەڵاتداری شا عەباس دۆخی سیاسی و کۆمەڵایەتی زۆر خراپ بوو. لەو سەردەمەدا چەندین بنەماڵەی قزڵباش پێکەوە لە شەڕدا بوون، ھەروەھا عوسمانی لە ڕۆژاواوە و ئۆزبەکەکان لە خۆرھەڵاتەوە ھێرشیان دەکردە سەر خاکی ئێران. لە ساڵی ١٥٨٨ قزڵباشەکان باوکی شا عەباسیان دوای کوودتایەک لەسەر کار لابرد و عەباسی شازدە ساڵەیان لە شوێنی باوکی دانا. قزڵباشەکان بەم کارە دەیانویست کە شایەکی ساختە لەسەر کار بێت تاکوو ئەوان بتوانن ھەر کارێک پێیان خۆشە بیکەن؛ بەڵام بەزووی دەرکەوت کە عەباس نابێتە کایەکلێی دەستی ئەوان و خۆی ھێزی ئیداری گرتە دەست.

ژیانی سەرەتایی

عەباسی یەکەم بانگەشەی ڕەچەڵەکێکی دروستکراوی دەکرد کە دەگەڕایەوە بۆ سەر فاتیمە و عەلی. ئەو لە ٢٧ی کانوونی دووەمی ١٥٧١ لە ھەرات لەدایکبوو، و سێیەم کوڕی محەممەد خودابەندە و ھاوسەرەکەی، خەیروننیسا بێگم بوو. باوکی کوڕی نۆبەرەی تەھماسبی یەکەم بوو، کە دووەم شای ئێرانی سەفەوی بوو. ئەو ناوی عەباسی بۆ کۆرپەکە ھەڵبژارد. باوکی عەباس، محەممەد خودابەندە، پارێزگاری ھەرات بوو کە پایتەختی ویلایەتی گرنگی خۆراسان بوو. محەممەد خودابەندە لە جێنشینی باوکی بێبەش کرا، چونکە نەخۆشییەکی چاو وای لێکردبوو نزیکەی بە تەواوی نابینا بێت. مێژوونووسی دەرباری سەفەوی، ئەسکەندەر بێگی مەنشی، محەممەد خودابەندە وەک «ڕۆحێکی لەخواترس، گۆشەگیر و نەرمونیان» وەسف دەکات. دایکی عەباس، خەیروننیسا بێگم، کچی میر عەبدوڵای دووەم بوو، کە فەرمانڕەوایەکی ناوخۆیی بوو لە پارێزگای مازەندەران لە خانەدانی مەرعەشی کە بانگەشەی ئەوەیان دەکرد نەوەی ئیمامی چوارەمی شیعە، عەلی کوڕی حسێن زەینولعابیدینن. ئەو و محەممەد خودابەندە پێش عەباس دوو منداڵیان ھەبوو بە ناوەکانی حەسەن و حەمزە، و دواتریش دوو کوڕی تریان بوو: ئەبتاڵیب و تەھماسب.

کاتێک عەباس تەمەنی تەنھا ھەژدە مانگ بوو، لە باوک و دایکی جیاکرایەوە، کە لەلایەن تەھماسبەوە بۆ بەڕێوەبردنی شاری شیراز گوازرانەوە. پارێزگاریی فەرمیی ھەرات بە عەباس سپێردرا. سەرەتا تەھماسب مەبەستی بوو حەمزە بکاتە پارێزگاری ھەرات، بەڵام خەیروننیسا بێگم نەیویست لە حەمزە جیا بێتەوە کە کوڕە دڵخوازەکەی بوو؛ بۆیە شای ڕازی کرد کە لە جیاتی ئەو عەباس دەستنیشان بکات. ئەو ڕاستییەی کە عەباس ھێشتا ساوا بوو بە ڕێگر دانەنرا، چونکە تەھماسب خۆی لە تەمەنی دوو ساڵیدا وەک پارێزگاری نازناوی خۆراسان دەستنیشان کرابوو.

شا قولی سوڵتان ئوستاجلو، کە ئەمیرێکی یەکێک لە ھۆزەکانی قزڵباش بوو بە ناوی ھۆزی ئوستاجلو، وەک پارێزگاری ڕاستەقینە و وەک «لالا» (سەرپەرشتیار)ی عەباس دەستنیشان کرا. سەرپەرشتیارە قزڵباشەکانی عەباس و ھاوسەرەکانیان بوونە جێگرەوەی دایک و باوکی. ئەو ھەرگیز دایکی نەبینییەوە و تەنھا پاش پازدە ساڵ باوکی بینی. عەباس لێھاتوویییە پێویستەکانی سەربازیی لە سەرپەرشتیارە قزڵباشەکانییەوە فێربوو. چەوگانی یاری دەکرد و زۆر دەچوو بۆ ڕاوکردن. وەک زۆربەی شاکانی ئێران، خولیایەکی زۆری بۆ ڕاوکردن پەرەپێدا، کە وەک جۆرێک لە مەشقی سەربازی سەیر دەکرا. عەباس لەگەڵ «غوڵامەکان» (کۆیلەکان)ی ناو ماڵەکە پەروەردە بوو، کە بوونە ھاوڕێی منداڵیی. پێدەچێت ھەندێک یان ڕەنگە زۆربەیان گورجی، ئەرمەنی یان چەرکەسی بووبێتن.

لە ١٤ی ئایاری ١٥٧٦، تەھماسبی یەکەم بێ دیاریکردنی جێنشین کۆچی دوایی کرد، ئەمەش وای کرد وڵات بکەوێتە ناو جەنگی ناوخۆیییەوە. ڕۆژی دواتر، کوڕە دڵخوازەکەی تەھماسبی یەکەم، حەیدەر میرزا، بە پاڵپشتی ھۆزی ئوستاجلو و گورجییە دەستڕۆیشتووەکانی دەربار، خۆی وەک شا ڕاگەیاند؛ بەڵام دەستبەجێ لەلایەن «قورچییەکان» (پاسەوانانی شاھانە) و لادرا و کوژرا. دوای مردنی ئەو، بە پاڵپشتی زۆربەی ھۆزەکانی قزڵباش و پەسەندکردنی کچە کاریگەرەکەی تەھماسب، پەریخان خانم، ئیسماعیل میرزا کە بیست ساڵ بوو لەلایەن باوکییەوە زیندانی کرابوو، وەک ئیسماعیلی دووەم تاجی پاشایەتی لەسەر نرا. ماوەی دەسەڵاتی شای نوێ کورت و پڕ لە کوشتار بوو. ساڵانی درێژی زیندانیکردن وای لێکردبوو تووشی نەخۆشیی گومان (پارانۆیا) بێت، لە ئەنجامدا لە ھەموو شوێنێکدا دوژمنی دەبینی کە دەبێت لەناو ببرێن. پێش ھەموو شتێک، دەستی کرد بە کوشتنی زۆربەی ئەندامانی ھۆزی ئوستاجلو، بێگوێدانە ئەوەی پاڵپشتی حەیدەر میرزایان کردووە یان نا. ھەروەھا ئەو کەسانەشی لەسێدارە دا کە تەنھا تاوانیان ئەوە بوو لە سەردەمی تەھماسبدا خاوەن پلە و پۆست بوون. عەباسی گەنج ڕاستەوخۆ کەوتە ژێر کاریگەریی پاکتاوکردنەکانی مامی، کاتێک گرووپێک لە ئەسوارەکان ھەڵیانکوتایە سەر ماڵی سەرپەرشتیارەکەی، شا قولی سوڵتان، و کوشتیان.

دواتر ئیسماعیل ڕووی کردە خێزانەکەی. فەرمانی لەسێدارەدانی زۆرێک لە زڕبرا، ئامۆزا و برازاکانی دا. محەممەد خودابەندەی پاراست، ڕەنگە بەھۆی ئەوەی برای یەک بوون و ڕەنگە لەبەر ئەوەی محەممەد خودابەندە پێشتر نابینا بووە و وەک داواکارێکی ئەگەری بۆ تەخت و تاج بێبەش کراوە؛ بەڵام لە تشرینی دووەمی ١٥٧٧، ئیسماعیل عەلی قولی خانی لە ھۆزی شاملو ڕەوانەی ھەرات کرد بۆ کوشتنی عەباسی گەنج. عەلی قولی لەسێدارەدانی عەباسی دواخست، بەو بیانووەی کە «نەگونجاوە» نەوەیەکی «بێتاوان»ی سەید لە ڕۆژە پیرۆزەکاندا (شەوی قەدر و جەژنی ڕەمەزان) لەسێدارە بدرێت. ئەم دواخستنە ژیانی عەباسی ڕزگار کرد، چونکە لە ٢٤ی تشرینی دووەمی ١٥٧٧، ئیسماعیلی دووەم بەھۆی خواردنی ئەفیوونی ژەھراویکراوەوە گیانی لەدەستدا، و عەلی قولی خان پارێزگاریی ھەرات و ڕۆڵی سەرپەرشتیاری عەباسی گرتە ئەستۆ.

لە ١١ یان ١٣ی شوباتی ١٥٧٨، محەممەد خودابەندە لەلایەن قزڵباشەکانەوە وەک شای نوێ ھەڵبژێردرا. شای نوێ بە لاواز، بێباک و بێتوانا دەردەکەوت. لەم بارودۆخەدا دەسەڵات زوو کەوتە دەست کەسانی تر. دایکی عەباس، خەیروانیسا بێگم، ژنێکی خاوەن ئیرادەی بەھێز بوو. ئەو بە تەواوی بەرپرسیارێتی کارگێڕیی گرتە ئەستۆ و ھەموو بڕیارەکانی دەدا، تەنانەت لە کاروباری سەربازیشدا. قزڵباشەکان دڵخۆش نەبوون بەوەی دەبینن ئەو دەسەڵات دەگرێتە دەست. دابەشبوونەکان لە دەرباری سەفەوی ھانی ڕاپەڕینیان دا لە ناوچە جیاجیاکانی وڵات و کێبڕکێ کۆنەکانی قزڵباش سەریان ھەڵدایەوە، بە جۆرێک ھۆزەکانی ئوستاجلو و شاملو دەستبەجێ ڕووبەڕووی یەکتر بوونەوە. محەممەد خودابەندە و شاژن داوایان لە عەلی قولی خان کرد عەباس بھێنێت بۆ قەزوین، چونکە دەترسان عەلی قولی خان پیلان بگێڕێت بۆ بەتەختگەیاندنی عەباس، بەڵام ئەمیرە قزڵباشەکانی خۆراسان باسیان لەوە دەکرد کە بەھۆی ھەڕەشەی ھێرشی ئۆزبەکەکانی بوخارا بۆ سەر ھەرات، بوونی شازادەیەک لە شارەکەدا پێویستە.

دۆخی لاوازی شانشینەکە بوو بەھۆی ئەوەی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لە ساڵی ١٥٧٨دا جەنگ دژی ئێران ڕابگەیەنێت. سوپاکانی سەفەوی تووشی چەندین شکستی یەکتری بوون پێش ئەوەی خەیروننیسا بێگم ھێرشێکی پێچەوانە ڕێکبخات. لەگەڵ کوڕەکەی، حەمزە میرزا و وەزیری مەزن، میرزا سەلمان جابری، سوپایەکیان بەرەو باکوور برد بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ھێزەکانی عوسمانی و تاتار لە شیروان. بەڵام ھەوڵی ئەو بۆ سەپاندنی ستراتیژیی جەنگ، ئەمیرە قزڵباشەکانی تووڕە کرد. سەرئەنجام، لە ٢٦ی تەممووزی ١٥٧٩دا، قزڵباشەکان ھەڵیانکوتایە سەر حەرەمسەرا، ئەو شوێنەی شاژن لێی نیشتەجێ بوو، و خەیروننیسا بێگمیان خنکاند. ھەرچەندە عەباس ھێشتا تەنھا کوڕێکی منداڵ بوو و بە زەحمەت دایکی دەناسی، بەڵام کوشتنی دایکی لەسەر دەستی قزڵباشەکان کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر دانا. پێدەچێت ئەو ئەزموونە بووبێتە ھۆی دروستبوونی ئەو باوەڕەی لای کە دەبێت دەسەڵاتی قزڵباشەکان تێکبشکێنرێت.

پەرتووکنامە

• Amanat، Abbas (٢٠١٧). Iran: A Modern History. Yale University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٣٠٠-١١٢٥٤-٢.
• Asat'iani، Nodar؛ Bendianachvili، Alexandre (١٩٩٧). Histoire de la Géorgie [History of Georgia] (بە فەرەنسی). Paris: L'Harmattan. ژپنک ٢-٧٣٨٤-٦١٨٦-٧. LCCN ٩٨١٥٩٦٢٤.
• Aslanian، Sebouh (٢٠١١). From the Indian Ocean to the Mediterranean: The Global Trade Networks of Armenian Merchants from New Julfa. University of California Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢٠-٩٤٧٥٧-٣. لە ٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
• Axworthy، Michael (٢٠٠٧). Empire of the Mind: A History of Iran. C. Hurst & Co. ژپنک ٩٧٨-١-٨٥٠٦٥-٨٧١-٩. LCCN ٢٠٠٨٣٩٩٤٣٨.
• Babayan، Kathryn (٢٠٠٢). Mystics, Monarchs and Messiahs: Cultural Landscapes of Early Modern Iran. Harvard University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٩٣٢٨٨٥-٢٨-٩.
• Babaie، Sussan؛ Babayan، Kathryn؛ Baghdiantz-McCabe، Ina؛ Farhad، Massumeh (٢٠٠٤). Slaves of the Shah: New Elites of Safavid Iran. Library of Middle East History. I.B. Tauris. ژپنک ٩٧٨-١-٨٦٠٦٤-٧٢١-٥.
• Blow، David (٢٠٠٩). Shah Abbas: The Ruthless King Who Became an Iranian Legend. London, UK: I. B. Tauris. ژپنک ٩٧٨-١-٨٤٥١١-٩٨٩-٨. LCCN ٢٠٠٩٤٦٤٠٦٤.
• Bournoutian، George A. (٢٠٠٣). A Concise History of the Armenian People: (from Ancient Times to the Present) (چاپی 2nd). Mazda Publishers. ژپنک ٩٧٨-١-٥٦٨٥٩-١٤١-٤.
• Casale، Sinem Arcak (٢٠٢٣). Gifts in the Age of Empire. Ottoman-Safavid Cultural Exchange, 1500–1639. The University of Chicago Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٢٦-٨٢٠٤٢-٢.
• Cole، Juan R.I. (ئایاری ١٩٨٧). «Rival Empires of Trade and Imami Shi'ism in Eastern Arabia, 1300–1800». International Journal of Middle East Studies. ١٩ (2): ١٧٧–٢٠٣. ISSN ٠٠٢٠-٧٤٣٨. JSTOR ١٦٣٣٥٣. S2CID ١٦٢٧٠٢٣٢٦.
• Crill، Rosemary؛ Jariwala، Kapil، eds. (٢٠١٠). The Indian portrait, 1560-1860. London: National Portrait Gallery. ژپنک ٩٧٨-١-٨٥٥١٤-٤٠٩-٥.
• Dale، Stephen F. (٢٠١٠). The Muslim Empires of the Ottomans, Safavids, and Mughals. Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٦٩١٤٢-٠. LCCN ٢٠١٠٢٧٨٣٠١.
• Eraly، Abraham (٢٠٠٠). Emperors of the Peacock Throne: The Saga of the Great Mughals. Penguin Books. ژپنک ٩٧٨-٠-١٤-١٠٠١٤٣-٢.
• Glassé، Cyril (٢٠٠١) [1989]. Drake، Nicholas؛ Davis، Elizabeth (eds.). The New Encyclopedia of Islam (چاپی revised). AltaMira Press. ژپنک ٠-٧٥٩١-٠١٨٩-٢.
• Hoiberg، Dale H.، ed. (2010). «Abbas I (Persia)». Encyclopædia Britannica. بەرگی I: A-Ak – Bayes (چاپی 15th). Chicago, IL: Encyclopædia Britannica, Inc. ژپنک ٩٧٨-١-٥٩٣٣٩-٨٣٧-٨. LCCN ٢٠٠٨٩٣٤٢٧٠.
• Jackson، Peter؛ Lockhart، Lawrence، eds. (١٩٨٦). The Cambridge History of Iran. بەرگی ٦: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge University Press. ژپنک ٠-٥٢١-٢٠٠٩٤-٦. LCCN ٦٧٠١٢٨٤٥.
• Kacharava، Eka (٢٠١١). «The Alaverdy Eparchy». Friends of Academic Research in Georgia. لە ١ی شوباتی ٢٠٢٦ ھێنراوە.
• Khanbaghi، Aptin (٢٠٠٦). The Fire, the Star and the Cross: Minority Religions in Medieval and Early Modern Iran. London: I.B. Tauris. ژپنک ١-٨٤٥١١-٠٥٦-٠. LCCN ٢٠٠٦٢٩٦٧٩٧.
• Kouymjian، Dickran (٢٠٠٤) [1997]. «1: Armenia From the Fall of the Cilician Kingdom (1375) to the Forced Emigration under Shah Abbas (1604)». لە Hovannisian، Richard G. (ed.). The Armenian People from Ancient to Modern Times. بەرگی II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century. St. Martin's Press. ژپنک ٠-٣١٢-١٠١٦٨-٦. LCCN ٢٠٠٤٢٧٣٣٧٨.
• Kremer، William (٢٥ی کانوونی دووەمی ٢٠١٣). «Why Did Men Stop Wearing High Heels?». BBC News Magazine. لە ١٧ی ئابی ٢٠١٤ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ١٣ی ئەیلوولی ٢٠١٤ ھێنراوە.
• Lapidus، Ira Marvin (٢٠١٢). A Global History of Pre-modern Islamic Societies. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٧٣٢٩٨-٧. LCCN ٢٠١١٠٤٣٧٣٢.
• Lockhart، Lawrence (١٩٥٣). «Persia as seen by the West». لە Arberry، Arthur John (ed.). The Legacy of Persia. Clarendon Press. LCCN ٥٣٠٠٢٣١٤.
• Matthee، Rudolph P. (١٩٩٩). The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730. Cambridge University Press. ژپنک ٠-٥٢١-٦٤١٣١-٤. LCCN ٩٩٠١٢٨٣٠.
• Matthee، Rudolph P. (٢٠١٩). Persia in Crisis: Safavid Decline and the Fall of Isfahan. New York City: Taylor & Francis. ژپنک ٩٧٨-١-٠٠-٠٣٩٢٨٧-٦. OCLC ١٢٧٤٢٤٤٠٤٩.
• Mikaberidze، Alexander (٢٠١٥). Historical Dictionary of Georgia (چاپی 2nd). Rowman & Littlefield. ژپنک ٩٧٨-١-٤٤٢٢-٤١٤٥-٩. لە ٨ی تشرینی دووەمی ٢٠٢٠ ھێنراوە.
• Mitchell، Colin Paul (٢٠٠٩). The Practice of Politics in Safavid Iran: Power, Religion and Rhetoric. Persian Studies. London: I.B. Tauris. ژپنک ٩٧٨-٠-٨٥٧٧١-٥٨٨-٣. LCCN ٢٠١٠٢٩٢١٦٨.
• Mitchell، Colin Paul، ed. (٢٠١١). New Perspectives on Safavid Iran: Empire and Society. Routledge. ژپنک ٩٧٨-٠-٤١٥-٧٧٤٦٢-٨. LCCN ٢٠١٠٠٣٢٣٥٢.
• Munshi، Eskandar Beg (١٩٧٨) [1629]. Tārīkh-e 'Ālamārā-ye 'Abbāsī [History of Shah 'Abbas the Great (two volumes)]. Persian Heritage Series n.28 (بە عەرەبی و ئینگلیزی). Translated by Roger M. Savory. Westview Press. ژپنک ٠-٨٩١٥٨-٢٩٦-٧. LCCN ٧٨٠٢٠٦٦٣.
• Nahavandi، Houchang؛ Bomati، Yves (١٩٩٨). Shah Abbas, Empereur de Perse: 1587–1629 (بە فەرەنسی). Paris: Perrin. ژپنک ٩٧٨٢٢٦٢٠١١٣١٤. LCCN ٩٩١٦١٨١٢.
• Necipogulu، Gulru؛ Roxburgh، David J. (تەممووزی ٢٠٠٠). Muqarnas: An Annual on the Visual Culture of the Islamic World. Brill. ژپنک ٩٧٨-٩٠-٠٤-١١٦٦٩-٦.
• Newman، Andrew J. (٢٠٠٦). Safavid Iran: Rebirth of a Persian Empire. Library of Middle East History. I.B. Tauris. ژپنک ٩٧٨-١-٨٦٠٦٤-٦٦٧-٦.
• Quinn، Sholeh (٢٠١٥). Shah Abbas: The King who Refashioned Iran. Oneworld Publications. ژپنک ٩٧٨-١-٧٨٠٧٤-٥٦٨-٨.
• Rahimlu، Yusof (٢٠١٥). «ʿAbbās I». لە Madelung، Wilferd؛ Daftary، Farhad (eds.). Encyclopaedia Islamica Online. Brill Online. ISSN ١٨٧٥-٩٨٣١.
• Rayfield، Donald (٢٠١٣). Edge of Empires: A History of Georgia. Reaktion Books. ژپنک ٩٧٨-١-٧٨٠٢٣-٠٣٠-٦.
• Roemer، H. R. (١٩٨٦). «5: The Safavid Period». لە Jackson، Peter؛ Lockhart، Lawrence (eds.). The Cambridge History of Iran. بەرگی ٦: The Timurid and Safavid Periods. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ژپنک ٠-٥٢١-٢٠٠٩٤-٦. LCCN ٦٧٠١٢٨٤٥.
• Saslow، James M. (١٩٩٩). «Asia and Islam: Ancient Cultures, Modern Conflicts». Pictures and Passions: A History of Homosexuality in the Visual Arts. Viking. ژپنک ٠-٦٧٠-٨٥٩٥٣-٢. LCCN ٩٩٠١٩٩٦٠.
• Savory، Roger M. (١٩٨٠). Iran Under the Safavids. Cambridge University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٥٢١-٢٢٤٨٣-٣. LCCN ٧٨٠٧٣٨١٧.
• Savory، Roger M. (٢٠١٢). «Ḥamza Mīrzā». The Encyclopaedia of Islam, New Edition (12 vols.). Leiden: E. J. Brill.
• Shakespeare، William (١٨٦٣). Clark، William George؛ Wright، William Aldis (eds.). The Works of William Shakespeare. بەرگی III. Cambridge, UK: Macmillan and Company. LCCN ٢٠٠٠٠٢٤٣. لە ١٩ی تشرینی دووەمی ٢٠١٥ لە ڕەسەنەکەوە ئەرشیڤ کراوە. لە ٢٤ی ئایاری ٢٠١٥ ھێنراوە.
• Streusand، Douglas E. (٢٠١١). Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids, and Mughals. Boulder, CO: Westview Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٨١٣٣-١٣٥٩-٧. LCCN ٢٠١٠٠٢٤٩٨٤.داڕێژە:Verify source
• Suny، Ronald Grigor (١٩٩٤). The Making of the Georgian Nation (چاپی 2nd). Indiana University Press. ژپنک ٩٧٨-٠-٢٥٣-٢٠٩١٥-٣.
• Thorne، John O.، ed. (1984). «Abbas I». Chambers Biographical Dictionary. Chambers. ژپنک ٠-٥٥٠-١٨٠٢٢-٢. LCCN ٢٠١٠٣٦٧٠٩٥.
• Uluç، Lâle (٢٠١٣). «The representation of the execution of the Safavid Begum from the Ottoman Historian Mustafa Ali's Nusretname». 14th International Congress of Turkish Art Proceedings (PDF). Paris: Collège de France. لاپەڕە ٧٩٩-٨٢٠. ژپنک ٩٧٨-٩٧٥١٧٣٦٩٧٠.
• Wallbank، Thomas Walter (١٩٩٢) [1942]. Civilization Past & Present (چاپی 7th). New York, NY: HarperCollins. ژپنک ٠-٦٧٣-٣٨٨٦٧-٠. LCCN ٩١٠٢٥٤٠٦.
• Wilson، Richard (ئازاری ٢٠١٠). «'When Golden Time Convents': Twelfth Night and Shakespeare's Eastern Promise». Shakespeare. ٦ (2). Routledge: ٢٠٩–٢٢٦. doi:١٠.١٠٨٠/١٧٤٥٠٩١١٠٠٣٧٩٠٣٣١. ISSN ١٧٤٥-٠٩١٨. S2CID ١٩١٥٩٨٩٠٢.