بەرگری لە ھەزەخ

بەرگری لە ھەزەخ
بەشێکە لە	جینۆسایدی ئەرمەنییەکان، کۆمەڵکوژیی سەیفۆ
وڵات	ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی
جێ	ھەزەخ
پۆتانی شوێن	٣٧°٢٠′٣٠″N ٤١°٥٣′٣٠″E
ڕێکەوتی دەستپێکردن	١٨ی ئابی ١٩١٥
ڕێکەوتی کۆتاییھاتن	٢١ی تشرینی دووەمی ١٩١٥
بەشداربوو	فیداییە ئەرمەنەکان، ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی، ئاشوورییەکان
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

بەرگری لە ھەزەخ لە نێوان ١٨ی ئابی ١٩١٥ و ٢١ی تشرینی دووەمی ١٩١٥دا ڕوویدا و یەکێک بوو لەو کەمە شوێنانەی بەرگری کە لەکاتی کۆمەڵکوژیی ئاشوورییەکان (سەیفۆ) لە ھەزەخ (بە سوریانی: ܐܙܟ) مابووەوە. بەرگریی ھەزەخ ھاوکات بوو لەگەڵ بەرگریی ئایواردۆ، کە ئەویش لەکاتی سەیفۆدا ڕوویدا.

چیرۆکی ئەم بەرگرییە بۆ یادەوەریی ڕزگاربووانی کۆمەڵکوژییەکە و نەوەکانیان بە گرنگی ماوەتەوە، چونکە ئامادەیی ئاشوورییەکانی نیشان دا بۆ بەرگریکردن لە خۆیان و نیشتمانەکەیان لە سەردەمێکی ترسناکدا. سەرەڕای ھەوڵەکانی دەسەڵاتدارانی عوسمانی و خێڵە کوردەکان بۆ کوشتنی زیاتری مەسیحییەکانی ھەزەخ، سەرکەوتوو نەبوون و لە کۆتاییدا ناچار بوون ھێزەکانیان بکشێننەوە.

پێشینە

گوندی ھەزەخ (ئیدیلی ئێستا) لەسەر گردێکە بە بەرزی ١٠٠٠ مەتر و نزیکە لە سنووری ڕۆژھەڵاتی توور عەبدین لە باشووری ڕۆژھەڵاتی تورکیا، لە نزیک جزیر. لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا، گوندەکە خاوەنی ١٠٠٠ کەس بوو، کە تێکەڵەیەک بوون لە مەسیحییەکانی ئۆرتۆدۆکسی سوریانی و کاتۆلیکی سوریانی.

ھەزەخ بووە قوربانیی توندوتیژی و کوشتار لەلایەن سەربازانی عوسمانی و کورد لەکاتی سەیفۆدا. لە نیسانی ١٩١٥دا، عەزیز فەیزی پیرینچیزادە، ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانیی کۆمیتەی ئیتتیحاد و تەرەققی، ڕەوانەی جزیر کرا بۆ ھاندانی خێڵە کوردە ناوخۆیییەکان بۆ ھێرشکردنە سەر دانیشتووانە ناموسڵمانەکە، بەڵام ئەمە کاتی خایاند. لە ئایاری ١٩١٥وە، زۆرێک لە خێزانە ئاشوورییەکانی گوندەکانی دەوروبەر و ھەروەھا ھەندێک لە ئەرمەنییەکان بەدوای پاراستندا دەگەڕان، چونکە زیاتر دەرکەوت کە ھێرشێک لە ڕێگایە. ململانێکان کاتێک دەستی پێکرد کە خێڵە کوردەکان و میلیشیا موسڵمانە ناوخۆیییەکانی تر دەستیان کرد بە ھەڵکوتانە سەر و وێرانکردنی گوندە بچووکە ئاشوورییەکان لە سەرانسەری توور عەبدین لە ھاوینی ١٩١٥دا. زۆربەی گوندەکان ئامادە نەبوون و بە خێرایی لە مانگی حوزەیران و تەممووزدا کەوتنە دەست ھێرشبەرە کوردەکان.

ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی باش دەیزانی کە دژی دانیشتووانێک دەجەنگێت کە ئەرمەنی نین. لە ڕێگەی سیستمی میللەتی عوسمانییەوە، ئەندامانی کڵێسای ڕۆژھەڵات بە «نەستووری»، ئەندامانی کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی بە «سوریانی» و ئەندامانی کڵێسای کاسۆلیکی کلدانی بە «کلدانی» ناودەبران. لەبەر ئەوەی ھەڵمەتەکە بەشێک نەبوو لە پێشینەی ھەستی دژە ئەرمەنی حکوومەتی عوسمانی، ئەگەری زۆرتر ئەوە بوو کە بەھۆی بارودۆخی ناوخۆیییەوە بێت کە ھێرش کرایە سەر ئاشوورییەکانی ناوچەکە. کاتێک ئاشوورییەکان خۆیان پڕچەک کرد و بەرگرییان کرد، تەلعەت پاشا فەرمانی دەرکرد کە بە ھەمیشەیی لە چیاکانی ھەکاری دەریان بکەن. ئەنوەر پاشای وەزیری جەنگ، فەرمانی سەرکوتکردنی ھەزەخی بە «توندترین شێوە» دا.

تا مانگی تەممووز، ڕووبەڕووبوونەوەیەکی کوردی خەریک بوو دروست دەبوو، و زیاتر لە ھەزار بەرگریکار لە ھەزەخ کۆببوونەوە. گرووپێکی ٥٠ کەسی لە خۆبەخش پێکھێنرا بە ناوی «فیدایییەکانی عیسا» و کارە بەرگرییەکان دروست کران. سەرۆکی ئەنجومەنی نیشتمانیی ھەزەخ کە ڕێکخەری بەرگرییەکە بوو، سەرۆک شارەوانی «ئیشۆ حەننا گەبرێ» بوو، لە کاتێکدا ئەندامانی تری ئەمانە بوون: توما عەبدێ کێتێ، بەھنان ئیسکۆ، موراد حەنۆش، ئەندراوس حەننا ئەلیا، یەعقووب حەننا گەبرێ و بەھنام ئەقراوی. گوندی ھەزەخ بۆ یەکەمجار لە ناوەڕاستی مانگی ئابدا گەمارۆدرا.

ئەنجام و میرات

دوای کۆتایی ھاتنی جەنگی جیھانیی یەکەم و دامەزراندنی کۆماری تورکیای کەمالیست، لە ساڵی ١٩٢٧دا دانیشتووانی ھەزەخ بڕیاریاندا چەکەکانیان ڕادەستی حکوومەتی تورکیا بکەن دوای وەرگرتنی دڵنیایی بۆ ئاسایشیان لەلایەن دەوڵەتەوە. دوای ئەوەی گوندنشینەکان بێچەک کران، بریکارە کەمالیستەکان ئەندامانی ئەنجومەنی نیشتمانیی ھەزەخیان تیرۆر کرد و زیندانییان کردن، لە کاتێکدا ئەوانی تر لەلایەن دادگاکانی دیاربەکرەوە ڕاو دەکران. دوای ڕاپەڕینێکی کورد و ئێزیدییەکان دژی حکوومەتی تورکیا، ئاشوورییەکانی ھەزەخ ڕووبەڕووی ڕاگواستن بۆ بەغدا بوونەوە، کە کوشتنی بەکۆمەڵ و دەستدرێژیی سێکسی بەدوای خۆیدا ھێنا. ھەندێک لە دانیشتووانی ھەزەخ دوای کۆمەڵکوژییەکە لە فەلەستینەوە بۆ بەڕازیل کۆچیان کرد.

گێڕانەوە دواوەچووەکانی بەرگریی ھەزەخ نیشانی دەدەن کە چۆن ئاشوورییەکانی ویلایەتی دیاربەکر بەرگرییەکی بەرچاویان بەرامبەر بە ھێزە عوسمانی و کوردەکان کردووە. ھەرچەندە شەڕ و پێکدادانی تر لە توور عەبدین (بێنابیل، بێت-دێبێ، حاح، ھەبۆب، کەر بۆران و زاز) ڕوویدا، بەڵام بەھێزترین ھەڵوێست لە ھەزەخ، ئایواردۆ و باسبرین بوو. چیرۆکی بەرگرییەکە بەھۆی زمانێکی ناوخۆیییەوە ماوەتەوە کە لەلایەن قەشەیەکی کاتۆلیکی سوریانی و مامۆستایەکی گوندەکە بە ناوی «گابریێل توما-ھێندۆ» نووسراوە، کە وردەکاریی بارودۆخ و ئەنجامەکانی گەمارۆکە باس دەکات. چیرۆکەکە لە ڕێگەی ھەوڵەکانی ڕەوەندی توور عەبدینەوە وەرگێڕدراوە بۆ سەر زمانی سویدی. مۆسیقای ڕەوەندەکەش تیشکی خستووەتە سەر «گابۆرێ» (بە سوریانی: ܓܢܒܖܐ، واتە: پاڵەوانەکان) کە بەرگرییان لە ھەزەخ و ئایواردۆ و گوندەکانی تری دراوسێ کردووە.

گێڕانەوەکانی چیرۆکەکە وا دادەنێن کە سەرکەوتنی «فیدایییەکانی عیسا» بۆ «مریەمی ھەزەخ»یان مریەمی پاکیزە و پاراستنی گوندەکە لەلایەن ئەو لەکاتی گەمارۆکەدا دەگەڕێتەوە. ئەفسەرێکی ئەڵمانی کە بووبوو بە کاتۆلیک، ڕای گەیاندبوو کە تۆپێکی بینیوە تەقە لە ھێزە عوسمانییەکان دەکات، سەرەڕای ئەوەی ھیچ چەکێکی لەو شێوەیە نەبووە، و مریەمی پاکیزە لەکاتی بەرگرییەکەدا بەسەر ھەزەخەوە وەستاوە بۆ پاراستنی. لە ساڵی ٢٠٠٥دا، ھەزەخ یەک کڵێسای ئۆرسۆدۆکسی سوریانی ھەبوو بە ناوی «مریەمی ھەزەخ»، کە بە ناوی چیرۆکی بەرگرییەکەوە ناونرابوو.

زۆرێک لەو ئاشوورییانەی کە لە بنەڕەتدا خەڵکی ھەزەخ بوون، گواستیانەوە بۆ «دێرک» لە ڕۆژاوای کوردستان، و دیالێکتێکی ناوازەی عەرەبییان لەگەڵ خۆیان برد. لەو شارەدا کڵێسای ئۆرتۆدۆکسی سوریانی «خانمی ئێمە» ھەیە کە تەرخانکراوە بۆ چیرۆکی بەرگریی ھەزەخ. لە سووریا، چیرۆکی بەرگرییەکە وەک بەشێکی دانەبڕاو لە یادەوەریی بەکۆمەڵی سەیفۆ و بۆ جیاکردنەوەی ئاشوورییەکان لە کورد لەو وڵاتەدا دەمێنێتەوە. ھاوشێوەی ئاشوورییەکانی «قەحتانییە»، زۆربەی کات چیرۆکەکانی بەرگری ناگوازرێنەوە بۆ نەوە نوێیەکان، ئەوەش بەھۆی دروستبوونی ناسنامەیەکی ئایینیی تایبەتەوە.