ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی

ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانی
دامەزران	١ی کانوونی دووەمی ١٨٧١
بابەتی لاوەکی	ڕایشی ئەڵمانی
ناو بە زمانی فەرمی	Deutsches Reich
کورتەناو	Германская империя
ناسناوی خەڵک	német، גרמני، German
زمانی فەرمی	زمانی ئەڵمانی
سروودی نیشتمانی	Heil dir im Siegerkranz
دروشم	Gott mit uns
کیشوەر	ئەورووپا
پایتەخت	بەرلین
پۆتانی شوێن	٥٢°٣١′٧″N ١٣°٢٢′٣٤″E
شێوەی بنەڕەتیی حکوومەت	پاشایەتیی دەستووری
پۆستی سەرۆکی دەوڵەت	King of Prussia
سەرۆکی حکوومەت	ڤیلھێلمی یەکەم، فریدریشی سێیەم، ڤیلھێلمی دووەم
ئەنجومەنی یاسادانەر	Reichstag
ئەندامی	ھێزەکانی ناوەند، Dual Alliance
گۆڕدراوە لەلایەن	کۆماری ڤایمەر
جێگەی دەگرێتەوە	Norddeutscher Bund
کۆتاییھاتن	٩ی تشرینی دووەمی ١٩١٨
وەسفی ئاڵا	Black, white, and red
وەسفی نیشان	coat of arms of the German Empire
ئابووری بابەت	economy of the German Empire
لە ویکیدراوە دەستکاریی زانیارییەکان بکە

ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا (بە ئەڵمانی: Deutsches Reich)، کە بە ئەڵمانیای ئیمپراتۆری، ڕایخی دووەم، قۆناغی ڕایخی ئەڵمانیا بوو لەکاتی یەکگرتنی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٨٧١ تا شۆڕشی تشرینی دووەمی ١٩١٨، کاتێک ئەڵمانیا شێوازی حکومڕانییەکەی گۆڕی بۆ کۆمار. ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا لە ٢٥ ویلایەت پێکھاتبوو، کە ھەر یەکەیان خاوەنی چینی ئەشرافی تایبەت بە خۆیان بوون: چوار شانشین، شەش دووکنشینی گەورە، پێنج دووکنشین (شەش دانە پێش ساڵی ١٨٧٦)، حەوت میرنشین، سێ شاری ئازادی ھانزی، و یەک ناوچەی ئیمپراتۆری. ھەرچەندە پرووسیا تەنھا یەکێک بوو لە چوار شانشینەکەی ناو خاکەکە، بەڵام نزیکەی دوو لەسەر سێی دانیشتووان و خاکی ئیمپراتۆریەتەکەی لەخۆگرتبوو، ھەروەھا باڵادەستیی پرووسیا لە ڕووی دەستوورییەوە جێگیرکرابوو، چونکە پاشای پرووسیا لە ھەمان کاتدا ئیمپراتۆری ئەڵمانیاش بوو.

ئیمپراتۆریەتەکە لە ١٨ی کانوونی دووەمی ١٨٧١ دامەزرا، کاتێک ویلایەتەکانی باشووری ئەڵمانیا، جگە لە نەمسا، سویسرا و لیختنشتاین، چوونە ناو یەکێتیی ئەڵمانیای باکوورەوە. دەستوورە نوێیەکە لە ١٦ی نیسان کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە، کە ناوی دەوڵەتە فیدراڵییەکەی بۆ ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا گۆڕی و نازناوی ئیمپراتۆری ئەڵمانیای بۆ ڤیلھێلمی یەکەم، پاشای پرووسیا لە بنەماڵەی ھۆھێنزۆلێرن، ناساند. بەرلین وەک پایتەختەکەی مایەوە، و ئۆتۆ ڤۆن بیسمارک، سەرۆک وەزیرانی پرووسیا، بوو بە ڕاوێژکار و سەرۆکی حکوومەت. لە ماوەی ٤٧ ساڵی تەمەنیدا، ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا بوو بە ھێزێکی پیشەسازی، تەکنەلۆژی و زانستی لە ئەورووپا، و تا ساڵی ١٩١٣، ئەڵمانیا گەورەترین ئابووری لە کیشوەری ئەورووپا و سێیەم گەورەترین ئابووری بوو لە جیھاندا. سەرکەوتنی ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا لە زانستە سروشتییەکاندا بە جۆرێک بوو کە یەک لەسەر سێی ھەموو خەڵاتەکانی نۆبێل بۆ داھێنەران و توێژەرانی ئەڵمانی بوون. ئەڵمانیا ھەروەھا بوو بە ھێزێکی گەورە، درێژترین تۆڕی ھێڵی ئاسنی لە ئەورووپا، بەھێزترین سوپای جیھان و بنکەیەکی پیشەسازیی خێرا گەشەسەندووی بنیات نا. ھێزی دەریایی کە لە ساڵی ١٨٧١ زۆر بچووک بوو، لە ماوەی دە ساڵدا بوو بە دووەم ھێز لە دوای ھێزی دەریایی شاھانەی بەریتانیا.

ئۆتۆ ڤۆن بیسمارک وەک یەکەم و درێژترین ڕاوێژکاری ئیمپراتۆریەتیی ئەڵمانیا لە ساڵی ١٨٧١ تا ١٨٩٠ خزمەتی کرد. ماوەی دەسەڵاتی ئەو بە ڕێکاری تا ڕادەیەک لیبڕاڵ و چاکسازیی بەرفراوان دەستی پێکرد، بەڵام وردە وردە بەرەو کۆنەپەرستی وەرچەرخا، کە بە «کولتوورکامپف-ململانێی کولتووری» دژی کڵێسای کاسۆلیک ناسراوە. لە کاروباری دەرەوەدا، بیسمارک لە ساڵی ١٨٧٩دا «ھاوپەیمانیی دووقۆڵی» لەگەڵ نەمسا-مەجارستان بەست، و لە ساڵی ١٨٨٢دا بۆ «ھاوپەیمانیی سێقۆڵی» لەگەڵ ئیتاڵیا فراوانی کرد، لە ھەمان کاتدا پەیوەندییەکی نزیکی لەگەڵ ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا پەرەپێدا. سەرەڕای ئەوەی لیبڕاڵ و سۆسیالیستەکانی وەک «دووژمنانی ڕایخ» ناوزەد دەکرد، بەڵام بەرنامە کۆمەڵایەتییە پێشەنگەکانی ناساند کە بوونە بناغەی دەوڵەتی خۆشبژێوی مۆدێرن لە ئەورووپا. لە ھەشتاکانی سەدەی نۆزدەھەمدا، ئەڵمانیا چووە ناو پێشبڕکێی کۆلۆنیالیزمەوە سەرەڕای دوودڵی پێشووی بیسمارک، و ناوچەکانی لە ئەفریقا، زەریای ھێمن و چین بەدەست ھێنا و سێیەم گەورەترین ئیمپراتۆریەتی کۆلۆنیاڵی لە جیھاندا دوای بەریتانیا و فەڕەنسا دروست کرد. دوای دوورخستنەوەی لە ساڵی ١٨٩٠، ڤیلھێلمی دووەم پەیڕەوی «سیاسەتی جیھانی» کرد، کە ڕێڕەوێکی شەڕەنگێزانەتر و فراوانخوازانەتر بوو و سیستمی ھاوپەیمانییە ئاڵۆزەکەی بیسمارکی وازلێھێنا، ئەمەش وای کرد ئەڵمانیا زیاتر گۆشەگیر ببێت. کاتێک قەیرانی تەممووزی ١٩١٤ پەرەی سەند بۆ جەنگی جیھانیی یەکەم، ئیتاڵیا خۆی لە ھاوپەیمانیی سێقۆڵی دوورخستەوە، لە کاتێکدا ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی لەگەڵ ئەڵمانیا ھاوپەیمانی بەست. بڕیارە نایەکسان و زۆرجار پێشبینینەکراوەکانی ئیمپراتۆر، بەشداربوون لەو گرژییانەی کە لە ئەنجامدا بوونە ھۆی ھەڵگیرسانی جەنگ.

لە جەنگی جیھانیی یەکەمدا، پلانەکانی ئەڵمانیا بۆ دەستبەسەرداگرتنی خێرای پاریس لە پاییزی ١٩١٤دا شکستی ھێنا، و جەنگ لە بەرەی ڕۆژاوا گەیشتە چەقبەستوویی. گەمارۆی دەریایی ھاوپەیمانان بووە ھۆی کەمیی توندی خۆراک و پێداویستییەکان. بەڵام ئەڵمانیای ئیمپراتۆری لە بەرەی ڕۆژھەڵاتدا سەرکەوتوو بوو؛ دوای پەیماننامەی «برێست-لیتۆڤسک»، ڕووبەرێکی فراوانی خاکی بەرەو ڕۆژھەڵاتی خۆی داگیرکرد. ڕاگەیاندنی جەنگی بێسنووری ژێردەریاکان لەلایەن ئەڵمانیاوە لە سەرەتای ساڵی ١٩١٧دا، ھۆکار بوو بۆ ڕاکێشانی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا بۆ ناو جەنگەکە. لە تشرینی یەکەمی ١٩١٨دا، دوای شکستی ھێرشی بەھار، سوپاکانی ئەڵمانیا لە پاشەکشەدا بوون، ھاوپەیمانەکانی نەمسا-مەجارستان و ئیمپراتۆریەتیی عوسمانی ڕووخابوون، و بولگاریاش خۆی بەدەستەوە دابوو. ئیمپراتۆریەتەکە لە شۆڕشی تشرینی دووەمی ١٩١٨دا بە دەستلەکارکێشانەوەی ڤیلھێلمی دووەم ڕووخا، کە کۆمارە فیدراڵییەکەی دوای جەنگی بەجێھێشت تا حکومڕانی گەلێکی وێرانکراو بکات. پەیماننامەی ڤێرسای تێچووی قەرەبووی دوای جەنگی بە بڕی ١٣٢ ملیار مارکی زێڕ سەپاند، ھەروەھا سوپای بۆ ١٠٠،٠٠٠ سەرباز سنووردار کرد و سەربازیی زۆرەملێ، ئۆتۆمبێلی زرێپۆش، ژێردەریا، فڕۆکە و زیاتر لە شەش کەشتیی جەنگی قەدەغە کرد. وێرانکارییە ئابوورییە دەرئەنجامەکان، کە دواتر بەھۆی «تەنگژەی گەورەی ئابووری»یەوە خراپتر بوو، لەگەڵ سووکایەتی و تووڕەیی خەڵکی ئەڵمانیا، وەک ھۆکاری سەرەکی لە سەرھەڵدانی ئەدۆڵف ھیتلەر و نازیزم دادەندرێن.